LapLuan.comLập Luận
Luyện lập luận mỗi ngày

Trò chơi lập luận cho cả nhà: 7 trò trong bữa tối, không ai bị chấm điểm

Bảy trò chơi lập luận cho cả nhà chơi trong bữa tối hay trên xe: cách chơi, độ tuổi hợp, rèn kỹ năng gì, và cách giữ cho trò chơi vui, không thắng thua.

Vietnamese family of four laughing around a low dinner table at home, children raising hands to speak, warm evening light, camera at table height from the side

Cả nhà có thể rèn lập luận bằng những trò chơi ngắn năm đến mười phút trong bữa tối hay trên xe, như "Vì sao nữa", "Bắt lỗi quảng cáo", "Đổi phe" hay "Một lý do tốt hơn", với điều kiện không ai bị chấm điểm và người lớn chơi thật chứ không đứng ngoài giảng.

Trẻ con học nêu lý do tốt nhất khi thấy người lớn cũng nêu lý do, cũng sai và cũng đổi ý. Dưới đây là bảy trò chơi, độ tuổi hợp với từng trò, cách chơi chi tiết hai trò được nhiều nhà thích, cách điều chỉnh cho từng lứa và cách xử lý khi trò chơi lỡ biến thành cãi nhau.

Vì sao nên chơi thay vì giảng

Giảng cho con về lập luận gần như không có tác dụng. "Con phải nghĩ trước khi nói" là một câu đúng nhưng trẻ không biết làm gì với nó. Trò chơi thì cho các em một việc cụ thể để làm: đưa ra một lý do, đoán xem quảng cáo đang giấu gì, nói thay cho người khác. Lặp lại nhiều lần, việc cụ thể đó thành thói quen.

Trò chơi còn có cái lợi là hạ thấp cái giá của việc sai. Trong lúc chơi, nêu một lý do dở không bị trách, chỉ là một lượt đi. Trẻ dám nói ra điều mình nghĩ, và người lớn mới biết các em đang nghĩ thế nào. Đó là thông tin quý hơn bất cứ bài kiểm tra nào.

Người lớn cũng được lợi. Chơi với trẻ con buộc ta nói lý do bằng lời giản dị, và nhiều khi chính lúc đó ta mới thấy lý do của mình không chặt như mình tưởng.

Một điều nữa: gần như mọi trò đều không cần chuẩn bị. Chỉ cần một người nhớ tên trò và một đề tài nhẹ, bữa tối nào cũng có thể chơi. Nhiều nhà thấy con tự đề nghị chơi lại sau vài tuần, và đó là lúc thói quen đã hình thành.

Ba luật chung cho mọi trò

Không điểm, không xếp hạng, không người thắng. Đây là luật quan trọng nhất. Khi có điểm, trẻ sẽ chơi để thắng chứ không chơi để nghĩ, và đứa nhỏ hơn sẽ thấy mình kém. Kết thúc mỗi trò bằng một câu nhận xét về ý hay nhất, không nói ai giỏi nhất.

Người lớn chơi thật. Bố mẹ cũng phải đưa lý do, cũng phải chịu bị hỏi "vì sao nữa". Nếu người lớn chỉ làm trọng tài, trò chơi biến thành giờ kiểm tra. Thỉnh thoảng người lớn cố ý đưa một lý do yếu để con có dịp phát hiện.

Đề tài nhẹ, xa chuyện đang căng. Không chơi trò lập luận về chuyện con vừa bị nhắc ở trường hay chuyện bố mẹ đang bất đồng. Chọn chuyện vui: nên nuôi mèo hay nuôi chó, đi biển hay đi núi, món nào ngon hơn. Đề tài nhẹ thì cấu trúc lập luận mới hiện ra rõ.

Bảy trò chơi và mỗi trò rèn gì

Mỗi trò chỉ cần năm đến mười phút. Không cần dụng cụ, trừ trò thứ tư cần vài tờ quảng cáo hay một đoạn quảng cáo đã xem.

Tên tròTuổi hợpCách chơi ngắn gọnRèn được gì
Vì sao nữaTừ 5 tuổiMột người nêu ý kiến, người khác hỏi "vì sao" liên tiếp ba lầnĐào xuống lý do gốc
Một lý do tốt hơnTừ 6 tuổiCả nhà cùng đưa lý do cho một ý, mỗi người cố đưa lý do khác người trướcPhân biệt lý do mạnh và yếu
Đổi pheTừ 9 tuổiHai người nêu ý ngược nhau, rồi đổi chỗ và nói thay cho phía kiaHiểu người khác ý
Bắt lỗi quảng cáoTừ 8 tuổiXem một lời quảng cáo, đoán xem nó muốn mình tin gì và bỏ qua điều gìĐọc ý ngầm, nhận ra lời mời gọi
Nếu… thì saoTừ 7 tuổiMột người đưa giả định, người khác kể hệ quả, rồi hệ quả của hệ quảSuy ra hậu quả từng bước
Thám tử bữa cơmTừ 6 tuổiMột người kể một chuyện có chi tiết vô lý cài sẵn, người khác tìm raChú ý chi tiết, phát hiện mâu thuẫn
Tìm ví dụ ngượcTừ 10 tuổiMột người nói một câu "luôn luôn" hoặc "không bao giờ", người khác tìm trường hợp ngoại lệThấy khái quát vội

Tuổi trong bảng chỉ là gợi ý. Trẻ nhỏ hơn vẫn chơi được nếu người lớn đơn giản hoá; trẻ lớn hơn chơi trò dễ vẫn vui nếu đề tài đủ hay.

Chơi "Vì sao nữa": một bữa tối ở Cần Thơ

Bé An tám tuổi nói: "Con muốn nuôi một con chó." Bố hỏi: "Vì sao con muốn?" — "Vì chó dễ thương." — "Vì sao dễ thương lại là lý do để nuôi?" — "Vì con sẽ chơi với nó mỗi ngày." — "Vì sao con chắc là mình sẽ chơi với nó mỗi ngày?" Bé An nghĩ một lúc rồi nói: "Vì con buồn khi đi học về không có ai chơi."

Ba lần "vì sao" đã đưa từ lý do bề mặt là "dễ thương" xuống lý do thật là con thấy một mình lúc chiều. Đến lượt mẹ nêu ý kiến: "Mẹ chưa muốn nuôi chó." Bé An hỏi lại ba lần và cuối cùng nghe được lý do thật của mẹ: nhà trên tầng ba, không có ai dắt chó đi dạo lúc ban ngày.

Trò chơi không quyết chuyện nuôi chó. Nhưng cả nhà giờ đang bàn hai chuyện có thật: con thấy cô đơn buổi chiều, và nhà không có người dắt chó ban ngày. Đó là hai chuyện có thể tìm cách giải, rõ ràng hơn nhiều so với "con muốn" và "mẹ không cho". Lưu ý là người lớn cũng bị hỏi, và người lớn trả lời thật.

Chơi "Bắt lỗi quảng cáo" từng bước

Trò này hợp với con từ tám tuổi trở lên và đặc biệt có ích vì trẻ tiếp xúc quảng cáo hằng ngày trên mạng. Không cần nói tên sản phẩm thật, có thể tự bịa một lời quảng cáo.

  1. Đọc to một lời quảng cáo ngắn, ví dụ bịa: "Bút chì thần kỳ, viết đẹp ngay từ ngày đầu, các bạn nhỏ đều mê."
  2. Hỏi: quảng cáo này muốn mình tin điều gì? Trẻ thường trả lời được ngay: mua bút này thì viết đẹp.
  3. Hỏi: nó đưa lý do gì? Trẻ sẽ thấy chỉ có "các bạn nhỏ đều mê", tức là dựa vào số đông.
  4. Hỏi: nó không nói điều gì? Giá bao nhiêu, viết đẹp là nhờ bút hay nhờ tập, "các bạn nhỏ" là bao nhiêu bạn.
  5. Cả nhà cùng viết lại một lời quảng cáo trung thực hơn cho cây bút đó. Bước này thường vui nhất vì trẻ thích bịa ra câu thật thà kiểu "bút bình thường, giá vừa, viết đẹp hay không là nhờ con".

Sau vài lần, nhiều trẻ tự hỏi "nó muốn mình tin gì" khi xem quảng cáo mà không ai nhắc. Đó là lúc trò chơi đã xong việc.

Điều chỉnh theo từng lứa tuổi

Cùng một trò có thể chơi ở nhiều mức. Cách chỉnh chủ yếu nằm ở đề tài và độ dài:

  • Năm đến bảy tuổi: chỉ chơi "Vì sao nữa" và "Thám tử bữa cơm". Đề tài là đồ vật, con vật, món ăn. Chấp nhận mọi lý do, kể cả lý do ngộ nghĩnh, rồi khen vì con đã nói được "vì".
  • Tám đến mười một tuổi: thêm "Bắt lỗi quảng cáo" và "Nếu… thì sao". Bắt đầu hỏi "lý do nào mạnh hơn" nhưng không nói lý do của ai là dở.
  • Mười hai tuổi trở lên: thêm "Đổi phe" và "Tìm ví dụ ngược". Đề tài có thể gần đời sống hơn như giờ dùng điện thoại hay chọn hoạt động hè, miễn là không phải chuyện đang căng thẳng trong nhà.
  • Có cả ông bà: trò "Nếu… thì sao" với giả định ngày xưa thường làm cả nhà vui nhất, và trẻ nghe được cách người lớn tuổi suy luận từ kinh nghiệm.

Với trẻ nhỏ, mười phút là đủ, dừng khi các em còn đang vui. Trò chơi kéo dài quá sức sẽ khiến lần sau con không muốn chơi.

Khi trò chơi lỡ thành cãi nhau

Dừng trò chơi, không dừng bữa ăn. Nói nhẹ: "Trò này hôm nay hơi căng, mình chơi trò khác nhé". Đổi sang "Thám tử bữa cơm" hay chuyện khác. Đừng phân xử ai đúng ngay lúc đó.

Nhận phần của người lớn. Nếu cuộc cãi bắt đầu từ việc bố hoặc mẹ hỏi dồn, người lớn nên nói thẳng "bố hỏi hơi gắt, bố xin lỗi". Trẻ học được nhiều từ câu đó hơn từ cả buổi chơi.

Ghi lại đề tài đã gây căng. Đề tài khiến trò chơi căng thường là chuyện đang có vấn đề thật trong nhà. Nó cần một cuộc nói chuyện riêng, bình tĩnh, chứ không phải một trò chơi.

Không dùng trò chơi để thắng con. Nếu người lớn thấy mình đang muốn chứng minh con sai qua trò chơi, đó là lúc nên đổi đề tài. Trò chơi lập luận trong nhà là để cùng nghĩ, không phải để thắng.

Câu người lớn nên nói và câu nên tránh khi chơi

Cùng một ý, cách nói của người lớn quyết định trẻ có dám nghĩ tiếp hay không. Vài cặp câu thường gặp:

Nên nóiNên tránhVì sao
"Lý do này hay đấy, còn lý do nào khác không?""Sai rồi, nghĩ lại đi."Câu đầu mở thêm lối, câu sau đóng lại và làm trẻ ngại nói
"Bố chưa hiểu, con nói lại cách khác được không?""Con nói gì vô lý vậy."Nhận phần chưa hiểu về mình giúp trẻ tự diễn đạt lại
"Ý con với ý chị khác nhau ở chỗ nào nhỉ?""Chị nói đúng hơn con."So sánh ý chứ không so sánh người, tránh xếp hạng trong nhà
"Mẹ vừa đổi ý vì lý do của con.""Thôi được, chiều con lần này."Câu đầu cho trẻ thấy lý do có sức nặng; câu sau dạy rằng cứ nài là được
"Mình chưa biết, mai cùng tìm hiểu nhé."Bịa ra một câu trả lời cho xong.Trẻ học được rằng không biết là chuyện bình thường

Câu thứ tư đáng dùng thường xuyên nhất. Khi trẻ thấy người lớn đổi ý vì một lý do tốt, các em hiểu rằng lập luận là thứ có tác dụng thật trong nhà, chứ không phải trò chơi cho vui.

Câu hỏi thường gặp

Trẻ mấy tuổi thì bắt đầu chơi trò chơi lập luận được?

Từ khoảng năm tuổi, khi trẻ đã nói được câu có chữ "vì". Bắt đầu bằng trò "Vì sao nữa" với đề tài đồ vật, con vật. Đừng ép trẻ nhỏ chơi các trò cần đổi phe hay tìm ví dụ ngược, những trò đó hợp với trẻ lớn hơn.

Có nên khen con khi con đưa ra lý do hay không?

Nên khen cụ thể vào lý do, ví dụ "lý do này mẹ chưa nghĩ tới", chứ không khen con thông minh hay giỏi hơn anh chị. Khen vào lý do giúp con hiểu điều đáng quý là cách nghĩ, không phải việc hơn người khác.

Con không chịu chơi thì làm sao?

Không ép. Người lớn cứ chơi với nhau ngay trước mặt con, chọn đề tài vui và để mình bị hỏi vặn. Trẻ thường tò mò và nhảy vào sau vài lần. Nếu vẫn không, chọn một trò khác hợp tính con hơn.

Chơi bao lâu một lần là vừa?

Hai ba lần một tuần, mỗi lần năm đến mười phút là vừa. Không cần lịch cố định; chơi khi bữa ăn vui vẻ hoặc trên xe đi xa. Chơi hằng ngày dễ làm trò chơi thành nhiệm vụ và trẻ mất hứng.

Trò chơi lập luận có làm con hay cãi lại bố mẹ hơn không?

Có thể con sẽ hỏi "vì sao" nhiều hơn, và đó là dấu hiệu tốt. Điều cần dạy kèm là cách hỏi lễ phép và lắng nghe câu trả lời. Khi bố mẹ cũng nêu lý do rõ ràng, con thường hợp tác hơn chứ không chống đối hơn.

Cần tư vấn cụ thể cho trường hợp của bạn?

Chúng tôi sẽ liên hệ trong vòng 24 giờ.

Đăng ký tư vấn ngay

Bài viết liên quan

Bạn cần hỗ trợ thêm?

Để lại thông tin, chúng tôi sẽ liên hệ trong 24 giờ.

hoặc
Gọi ngay 0926 138 138