Bài tập nhắc lại là trước khi phản bác ai, bạn nói lại ý của họ bằng lời của mình và hỏi "mình hiểu vậy đúng chưa?", cho tới khi người kia gật đầu; chỉ sau đó bạn mới nói điều mình không đồng ý. Nghe thì đơn giản, nhưng phần lớn cuộc tranh cãi trong nhà và ở chỗ làm sẽ ngắn đi nhiều nếu ai cũng làm bước này.
Rất nhiều lần, ta phản bác một ý mà người kia không hề nói. Bài tập nhắc lại bắt lỗi đó trước khi nó thành cãi vã. Dưới đây là ba mức nhắc lại từ dễ tới khó, các câu mở mẫu, một ví dụ trong gia đình, cách luyện một mình và luyện theo cặp, những kiểu nhắc lại sai, và cách xử lý khi nhắc lại xong vẫn không đồng ý.
Vì sao phải nhắc lại trước khi phản bác
Khi nghe một ý mình không đồng ý, đầu óc ta bắt đầu soạn lời đáp từ giữa câu. Từ lúc đó, ta không nghe hết phần còn lại, và hay lấp phần chưa nghe bằng điều mình đoán. Kết quả là ta phản bác một phiên bản do chính mình dựng nên, thường cực đoan hơn ý thật của người nói. Điều này xảy ra với cả người điềm tĩnh nhất, nhất là khi chuyện đang bàn chạm tới điều mình quan tâm.
Người bị phản bác sai ý sẽ làm gì? Họ đính chính "mình đâu có nói vậy", và cuộc trao đổi rẽ sang tranh cãi xem ai đã nói gì, thay vì bàn chuyện chính. Đây là một trong những cách cuộc nói chuyện tử tế trượt thành cãi nhau nhanh nhất.
Nhắc lại chặn được vòng đó từ đầu. Nó cũng có tác dụng thứ hai ít người để ý: khi được nhắc lại đúng ý, người nói cảm thấy được hiểu, và người cảm thấy được hiểu sẵn lòng nghe phản bác hơn hẳn. Bạn chưa nói câu phản bác nào mà không khí đã khác.
Bài tập này không đòi hỏi năng khiếu gì. Nó chỉ cần một thói quen nhỏ: dừng lại nửa nhịp trước khi đáp, và dùng nửa nhịp đó để nói lại điều mình vừa nghe.
Ba mức nhắc lại, từ dễ tới khó
Không phải lúc nào cũng cần mức cao nhất. Chọn mức theo độ quan trọng của cuộc trao đổi:
| Mức | Làm gì | Câu mẫu | Khi nào dùng |
|---|---|---|---|
| Mức 1: lặp lời | Nhắc lại gần như nguyên văn ý chính | "Anh muốn dời buổi họp sang thứ năm, đúng không ạ?" | Thông tin đơn giản, cần xác nhận |
| Mức 2: diễn lại ý | Nói lại bằng lời mình, gom ý chính và lý do | "Ý chị là lịch mới làm ca đêm sát nhau quá, nên chị muốn tách ra, em hiểu vậy đúng chưa?" | Bàn bạc, góp ý ở chỗ làm |
| Mức 3: nói ra nỗi lo | Nói lại cả điều người kia lo hoặc mong mà họ chưa nói thẳng | "Nghe mẹ nói, con đoán mẹ lo nhất là con đi xa không ai chăm khi ốm, có phải không mẹ?" | Bất đồng trong gia đình, chuyện có cảm xúc |
Mức ba khó nhất vì bạn phải đoán, và có thể đoán sai. Không sao: câu hỏi "có phải không" cho người kia cơ hội sửa. Đoán sai rồi được sửa vẫn tốt hơn nhiều so với không đoán gì, vì người kia thấy bạn đang cố hiểu điều sâu hơn lời nói.
Câu mở để nhắc lại tự nhiên
Nhắc lại dễ nghe gượng nếu lúc nào cũng mở bằng một câu. Có sẵn vài câu mở giúp bạn đổi cách nói:
- "Để mình chắc là mình hiểu đúng, ý anh là…"
- "Em nói lại xem có đúng không nhé…"
- "Nghe chị nói thì điều chị lo nhất là…"
- "Nếu mình tóm gọn thì anh đang đề xuất… vì…"
- "Có phải ý con là… không mẹ?"
- "Mình hiểu là cậu không phản đối chuyện…, mà phản đối cách làm…, đúng chưa?"
Câu cuối đặc biệt có ích khi bất đồng: nó tách chỗ hai bên đồng ý ra khỏi chỗ hai bên khác nhau. Nhiều cuộc tranh cãi hoá ra chỉ khác nhau ở cách làm chứ không ở mục tiêu, và câu nhắc lại kiểu này cho cả hai thấy điều đó.
Sau mỗi câu nhắc lại, dừng hẳn và chờ người kia trả lời. Đừng nối ngay sang ý của mình; khoảng im lặng đó là chỗ để họ sửa lại nếu bạn hiểu lệch.
Ví dụ trong gia đình ở Nghệ An: chuyện đón mẹ lên ở cùng
Hai chị em Lan và Hương bàn chuyện mẹ đã lớn tuổi. Lan nói: "Chị thấy mẹ ở quê một mình không ổn nữa, nên đón mẹ lên ở với em." Hương định đáp ngay rằng nhà mình chật, hai đứa nhỏ đang tuổi ôn thi. Nhưng cô dừng lại và nhắc: "Ý chị là chị lo mẹ ở một mình, nên muốn mẹ ở với em vì nhà em gần bệnh viện, đúng không chị?"
Lan lắc đầu: "Không hẳn. Chị lo nhất là tối mẹ không có ai bên cạnh. Nhà em gần bệnh viện là phụ thôi." Hương nhắc lại lần nữa: "Vậy điều chị lo là buổi tối mẹ ở một mình, chứ không hẳn là chuyện ở xa bệnh viện." Lan gật đầu.
Giờ Hương mới nói điều mình băn khoăn, nhưng câu đã khác hẳn: "Nếu chuyện chính là buổi tối, mình có thể tìm người ở cùng mẹ buổi tối ở quê, hoặc hai chị em thay nhau về cuối tuần, trước khi tính chuyện đón mẹ lên. Nhà em đang chật, hai đứa nhỏ lại đang ôn thi." Nhờ hai lần nhắc lại, Hương phản hồi đúng vào nỗi lo của chị chứ không phản bác một đề xuất mà chị chỉ đưa ra như một cách giải. Hai chị em chưa quyết xong, nhưng đang bàn cùng một chuyện.
Luyện một mình với bất kỳ đoạn nói nào
Bạn không cần có người cãi mới luyện được. Một đoạn phỏng vấn, một bài nói chuyện ghi âm, hay một tin nhắn thoại dài đều dùng được:
- Chọn một đoạn nói khoảng hai phút, tốt nhất là của người có quan điểm khác bạn về một chuyện đời thường.
- Nghe một lần, không ghi chép, không dừng.
- Nói lại thành tiếng hoặc viết ra ý chính và lý do chính của họ, bằng lời của mình, trong ba câu.
- Nghe lại đoạn gốc và đối chiếu. Đánh dấu chỗ bạn đã bỏ sót, làm mạnh lên hoặc làm yếu đi so với ý thật.
- Viết thêm một câu mức ba: bạn đoán người nói này lo hoặc mong điều gì nhất.
Bước bốn thường làm người mới bất ngờ. Ý của người mình không đồng ý hay bị nhớ lại theo hướng cực đoan hơn, còn ý của người mình đồng ý hay được nhớ lại theo hướng hợp lý hơn. Thấy được độ lệch đó là đã học được nhiều.
Luyện theo cặp: luật gật đầu
Cách chơi. Hai người chọn một chuyện nhỏ có bất đồng thật, như chọn chỗ đi chơi cuối tuần. Người A nói ý mình trong một phút. Người B phải nhắc lại cho đến khi A gật đầu, rồi mới được nói ý của mình. Sau đó đổi vai.
Luật quan trọng nhất. Người được nhắc lại là người quyết định đã đúng hay chưa. Người nhắc lại không được nói "mình hiểu rồi mà". Nếu A chưa gật, B thử lại.
Điều thường xảy ra. Lần đầu, phần lớn người phải nhắc lại hai ba lần mới được gật. Điều đó cho thấy khoảng cách giữa điều ta nghĩ mình đã nghe và điều người kia thật sự nói lớn đến đâu.
Dùng cho vợ chồng, đồng nghiệp, cha mẹ và con lớn. Với con, chọn chuyện nhẹ và để con nhắc lại ý của bố mẹ cũng như ngược lại. Không ai thắng, không ai bị chấm, mục tiêu là cả hai đều được gật đầu một lần.
Những kiểu nhắc lại sai
Nhắc lại có thể phản tác dụng nếu làm sai cách. Bảng dưới giúp bạn nhận ra và sửa:
| Kiểu sai | Nghe như thế nào | Cách sửa |
|---|---|---|
| Nhắc lại để mỉa | "À, vậy là theo anh thì cả phòng đều làm sai hết hả?" | Bỏ chữ cực đoan, dùng đúng mức người kia đã nói |
| Nhắc lại kèm phản bác | "Ý chị là nên đổi lịch, nhưng như vậy thì…" | Dừng sau câu hỏi "đúng chưa", chờ trả lời rồi mới nói tiếp |
| Nhắc lại như máy | Lặp nguyên văn từng chữ mọi lúc | Dùng mức hai, nói bằng lời của mình |
| Nhắc lại thay người kia quyết | "Vậy là anh đồng ý để em làm nhé." | Chỉ nhắc lại điều họ nói, không thêm điều mình muốn |
Kiểu sai đầu tiên tệ nhất, vì nó mượn hình thức của sự lắng nghe để chế giễu. Nếu thấy mình đang muốn nhắc lại theo cách khiến ý người kia nghe ngớ ngẩn, đó là dấu hiệu bạn chưa sẵn sàng nghe, nên tạm dừng cuộc nói chuyện.
Khi nhắc lại xong mà vẫn không đồng ý
Nhắc lại không phải để đi tới đồng ý bằng mọi giá. Có nhiều lần, sau khi người kia gật đầu, bạn hiểu rõ ý họ hơn và thấy mình vẫn nghĩ khác. Đó là kết quả tốt: giờ hai bên đang khác nhau về điều thật, không phải về điều tưởng tượng. Lúc này hãy nói ý của mình với cùng mức tôn trọng, và mời họ nhắc lại ý mình xem đã hiểu đúng chưa.
Khi cả hai đã hiểu đúng ý nhau mà vẫn khác, thử tìm xem khác ở tầng nào. Khác về sự việc, chẳng hạn mẹ có thật sự ngủ không ngon khi ở một mình không, thì có thể đi tìm hiểu thêm. Khác về điều coi trọng, chẳng hạn một người đặt sự an toàn của mẹ lên trước, người kia đặt việc học của con lên trước, thì cần thương lượng chứ không cần thắng.
Còn nếu chuyện không cần quyết ngay, đồng ý để bất đồng cũng là một kết thúc tử tế. Câu "mình hiểu ý nhau rồi, mình vẫn nghĩ khác, để vài hôm nữa bàn tiếp" giữ được quan hệ, và nhiều khi vài hôm sau một trong hai người tự đổi ý vì đã được nghe đến nơi đến chốn.
Câu hỏi thường gặp
Nhắc lại ý người khác có nghĩa là mình đồng ý với họ không?
Không. Nhắc lại chỉ cho thấy bạn hiểu đúng điều họ nói. Bạn có thể nhắc lại đầy đủ rồi nói rõ mình không đồng ý ở điểm nào. Chính việc hiểu đúng làm cho lời không đồng ý của bạn có sức nặng hơn.
Nếu người kia nói rất dài thì nhắc lại thế nào?
Nhắc lại phần chính, không cần đủ từng chi tiết. Chẳng hạn: "Chị nói nhiều ý, em xin nhắc lại ý chính trước nhé" rồi gom thành hai ba câu. Nếu họ thấy thiếu điều quan trọng, họ sẽ bổ sung.
Nhắc lại có làm cuộc nói chuyện chậm đi không?
Lúc đầu có, mỗi lượt thêm vài chục giây. Nhưng tổng thời gian thường ngắn hơn, vì bớt được những đoạn tranh cãi do hiểu nhầm và những lần phải đính chính "mình đâu có nói vậy".
Làm sao để nhắc lại không nghe như đang kỹ thuật giao tiếp?
Đổi câu mở, dùng lời tự nhiên của mình và chỉ nhắc lại khi chuyện đủ quan trọng. Với chuyện nhỏ, một câu hỏi ngắn "ý anh là… hả?" là đủ. Nhắc lại thật lòng muốn hiểu thì người nghe cảm nhận được.
Nếu người kia không chịu nhắc lại ý mình thì sao?
Bạn không thể ép họ làm, nhưng có thể giúp: nói ý mình ngắn gọn, rồi hỏi "anh nghe thấy em đang lo điều gì?". Khi bạn đã nhắc lại ý họ trước, nhiều người tự nhiên làm theo ở lượt của bạn.