Muốn tìm luận điểm của một bài báo, bạn đọc nó ba lượt với ba việc khác nhau: lượt đầu đọc trọn không cầm bút, lượt hai gạch câu kết luận và các lý do đỡ cho nó, lượt ba gấp bài lại và viết lại lập luận thành ba dòng bằng lời của mình. Cả quy trình mất khoảng mười lăm phút với một bài dài vừa phải.
Luận điểm là điều tác giả muốn bạn tin hoặc làm sau khi đọc xong. Nó không nhất thiết nằm ở tiêu đề, cũng không nhất thiết nằm ở đoạn đầu. Nhiều bài để luận điểm ở đoạn cuối, có bài để nó ngầm trong cách chọn ví dụ. Bài này chỉ cách tìm ra nó, cách tách nó khỏi phần kể chuyện, và cách biết bài báo đang thiếu gì.
Luận điểm, luận cứ, dẫn chứng: phân biệt bằng một câu hỏi
Ba thứ này hay bị gọi lẫn với nhau. Cách nhanh nhất để tách chúng là hỏi mỗi câu trong bài đang làm việc gì:
| Thành phần | Câu hỏi để nhận ra | Ví dụ trong một bài về giờ làm linh hoạt |
|---|---|---|
| Luận điểm | Tác giả muốn mình tin hoặc làm gì? | Các văn phòng nhỏ nên cho nhân viên chọn giờ bắt đầu làm. |
| Luận cứ (lý do) | Vì sao tác giả cho rằng điều đó đúng? | Vì giờ cao điểm kẹt xe làm nhân viên đến muộn và mệt ngay từ đầu ngày. |
| Dẫn chứng | Lấy gì ra để cho thấy lý do đó có thật? | Lời kể của một trưởng phòng ở TP Hồ Chí Minh đã thử cách này sáu tháng. |
| Phần kể, phần nền | Câu này có đỡ cho kết luận không, hay chỉ dẫn dắt? | Đoạn tả cảnh sáng thứ hai trên một tuyến đường đông xe. |
Khi đọc, phần kể và phần nền thường chiếm nhiều chữ nhất. Chúng làm bài dễ đọc nhưng không chứng minh được gì. Một bài có ba trang mà chỉ có một luận cứ thật là chuyện rất thường gặp, và nhận ra điều đó đã là một nửa kỹ năng.
Lượt đầu: đọc trọn, không cầm bút
Lượt đọc đầu để hiểu bài đang nói chuyện gì và tác giả đứng ở đâu. Nếu cầm bút ngay, bạn sẽ gạch những câu nghe hay chứ không phải những câu quan trọng, vì lúc đó bạn chưa biết bài đi về đâu. Đọc với tốc độ bình thường, không dừng tra cứu, chỉ ghi nhớ trong đầu đoạn nào làm bạn chú ý.
Đọc xong, trước khi sang lượt hai, tự trả lời một câu duy nhất: nếu phải kể cho đồng nghiệp trong một câu, bài này nói gì? Câu trả lời lúc này thường còn lơ mơ, có khi chỉ là chủ đề như "bài về giờ làm linh hoạt". Không sao. Lượt hai sẽ biến chủ đề thành luận điểm.
Một mẹo nhỏ: để ý xem đoạn nào tác giả dùng những từ như "vì vậy", "cho nên", "điều đó cho thấy", "đã đến lúc". Những từ nối này thường đứng ngay trước kết luận. Không cần gạch, chỉ cần nhớ chúng nằm khoảng đoạn nào.
Lượt hai: gạch kết luận rồi lần ngược về lý do
Lượt hai đi chậm hơn và có bút. Thứ tự gạch quan trọng: tìm kết luận trước, rồi mới lần ngược tìm lý do.
- Gạch hai đường dưới câu bạn cho là kết luận chính. Nếu thấy có hai ứng viên, gạch cả hai rồi hỏi: câu nào là lý do cho câu nào? Câu được đỡ là kết luận.
- Gạch một đường dưới mỗi câu trả lời được câu hỏi "vì sao kết luận đó đúng?". Đánh số từng lý do ở lề.
- Khoanh tròn dẫn chứng đi kèm từng lý do: số liệu, lời kể, ví dụ, ý kiến chuyên môn. Ghi bên cạnh đó là loại gì.
- Đánh dấu hỏi ở lề những lý do không có dẫn chứng nào đi kèm. Đây là chỗ bài báo đang nhờ bạn tin.
- Gạch chéo nhẹ các đoạn chỉ kể, tả hoặc dẫn dắt. Đừng xoá chúng trong đầu, chỉ ghi nhận chúng không đỡ cho kết luận.
Đọc báo trên điện thoại thì dùng tính năng tô sáng với hai màu: một màu cho kết luận, một màu cho lý do. Dẫn chứng ghi chú bằng chữ.
Lượt ba: gấp bài lại, viết lập luận thành ba dòng
Đây là bước quyết định và cũng là bước người đọc hay bỏ qua nhất. Gấp bài lại hoặc tắt màn hình, rồi viết ba dòng: dòng một là kết luận, dòng hai là lý do mạnh nhất, dòng ba là dẫn chứng cho lý do đó. Viết bằng lời của bạn, không chép lại câu chữ của tác giả.
Viết lại bằng lời mình là phép thử cho chính việc hiểu. Nếu bạn chỉ chép được câu gốc mà không nói lại được theo cách khác, rất có thể bạn mới nhớ chứ chưa hiểu. Nếu dòng hai mãi không viết ra, có thể bài báo không có lý do nào thật sự mạnh, chỉ có nhiều chuyện kể.
Lấy ví dụ anh Tuấn, nhân viên ngân hàng ở Huế, đọc một bài về chuyện nên mua nhà hay thuê nhà. Ba dòng của anh: "Bài khuyên người trẻ ở thành phố lớn nên thuê. Lý do mạnh nhất: tiền thuê thấp hơn tiền lãi vay cho cùng căn hộ. Dẫn chứng: một phép tính giả định cho căn hộ hai phòng ngủ." Viết xong anh nhận ra phép tính đó không tính đến chuyện giá nhà đổi theo thời gian, và đó là câu hỏi anh mang theo khi đọc bài tiếp theo.
Câu tự hỏi sau khi đã có ba dòng
Có ba dòng trong tay rồi, bạn mới bắt đầu đánh giá. Dùng các câu hỏi sau, mỗi câu một dòng trả lời ngắn:
- Nếu lý do mạnh nhất sai, kết luận còn đứng được không, hay sụp theo?
- Dẫn chứng là một trường hợp hay nhiều trường hợp? Một trường hợp có đại diện được cho số đông mà bài đang nói tới không?
- Bài có nhắc tới lý do của phía không đồng ý không, hay chỉ trình bày một phía?
- Người viết hoặc người được phỏng vấn có lợi gì nếu bạn tin kết luận này?
- Có điều kiện nào bài không nói ra mà kết luận cần, chẳng hạn chỉ đúng ở thành phố lớn, chỉ đúng với người có thu nhập ổn định?
- Sau khi đọc, bạn muốn tìm thêm thông tin gì trước khi đồng ý?
Câu hỏi cuối là câu đáng giữ nhất. Một bài báo tốt không đóng lại mọi câu hỏi; nó cho bạn biết cần hỏi gì tiếp.
Những chỗ hay đọc nhầm luận điểm
Lấy tiêu đề làm luận điểm. Tiêu đề được viết để người ta bấm vào, thường do người biên tập đặt, và nhiều khi mạnh tay hơn nội dung bên trong. Luôn tìm luận điểm trong thân bài rồi mới so lại với tiêu đề.
Lấy câu trích dẫn của nhân vật làm luận điểm của bài. Bài báo có thể trích một người nói điều rất mạnh để phản bác ở đoạn sau. Hỏi xem tác giả đồng ý hay đang trình bày ý kiến đó để bàn.
Lấy câu nhiều cảm xúc nhất làm câu quan trọng nhất. Câu khiến bạn tức giận hay xúc động là câu bạn nhớ, chưa chắc là câu đỡ cho kết luận. Lúc gạch, tạm để cảm xúc qua một bên.
Tưởng bài không có luận điểm vì giọng trung lập. Bài đưa tin cũng có lựa chọn: kể chuyện gì trước, hỏi ai, bỏ ai. Nếu thấy mọi nhân vật được hỏi đều nghiêng về một phía, luận điểm đang nằm trong cách chọn nguồn.
Ví dụ trọn vẹn: mổ một bài ý kiến ngắn
Giả định một bài ý kiến khoảng tám trăm chữ với tiêu đề "Đừng cho trẻ dùng điện thoại trước mười hai tuổi". Lượt đầu, chị Mai, giáo viên ở Cần Thơ, đọc trọn và thấy bài nhiều đoạn kể chuyện một gia đình có con nghiện trò chơi. Câu một dòng của chị lúc đó: bài nói về trẻ em và điện thoại.
Lượt hai, chị tìm thấy từ "vì vậy" ở đoạn áp chót và câu kết luận thật sự nằm ngay sau nó: "Phụ huynh nên hoãn việc cho con có điện thoại riêng đến hết tiểu học." Câu này mềm hơn tiêu đề khá nhiều: tiêu đề nói "đừng cho dùng", thân bài nói "hoãn điện thoại riêng". Chị gạch được hai lý do: trẻ khó tự dừng khi xem video, và điện thoại riêng khiến cha mẹ khó biết con đang xem gì. Lý do thứ nhất có dẫn chứng là câu chuyện gia đình kia; lý do thứ hai không có dẫn chứng, chị đánh dấu hỏi.
Lượt ba, ba dòng của chị: "Nên hoãn điện thoại riêng cho con đến hết tiểu học. Vì trẻ khó tự dừng khi xem. Dẫn chứng là một câu chuyện gia đình." Viết ra rồi chị thấy ngay chỗ yếu: một câu chuyện không cho biết chuyện đó phổ biến đến đâu, và bài không bàn tới những nhà mà con cần điện thoại để liên lạc khi đi học về một mình. Chị vẫn có thể đồng ý với kết luận, nhưng giờ chị biết mình đồng ý vì lý do của mình chứ không vì bài viết đã chứng minh được.
Luyện thế nào để mười lăm phút rút còn năm
Lúc đầu cả ba lượt có thể mất hai mươi phút với một bài dài. Đừng cố đọc nhanh. Tốc độ đến từ chỗ mắt bạn quen nhận ra từ nối, quen phân biệt câu kể với câu lý lẽ, và điều đó chỉ đến sau vài chục bài. Mỗi tuần làm kỹ ba bài là nhịp vừa phải cho người đi làm.
Nên chọn bài theo độ khó tăng dần. Bắt đầu bằng bài ý kiến ngắn, nơi tác giả nói thẳng mình nghĩ gì. Sau đó sang bài phân tích dài có nhiều nguồn. Cuối cùng là bài đưa tin, loại khó nhất vì luận điểm ẩn trong cách chọn chi tiết.
Giữ các bản ba dòng trong một chỗ. Sau một tháng đọc lại, bạn sẽ thấy những bản đầu tiên hay lẫn chủ đề với luận điểm, còn những bản sau gọn và sắc hơn. Đó là cách tự kiểm đơn giản nhất mà không cần ai chấm cho mình.
Câu hỏi thường gặp
Luận điểm khác chủ đề như thế nào?
Chủ đề là bài nói về cái gì, ví dụ giờ làm linh hoạt. Luận điểm là bài muốn bạn tin gì về chủ đề đó, ví dụ văn phòng nhỏ nên cho nhân viên chọn giờ bắt đầu. Chủ đề không đúng không sai, luận điểm thì có thể bàn được.
Nếu một bài báo có nhiều luận điểm thì làm sao?
Tìm xem luận điểm nào được các luận điểm kia đỡ. Thường bài dài có một kết luận chính và vài kết luận phụ làm bậc thang dẫn tới nó. Ghi kết luận chính ở dòng một, các kết luận phụ coi như lý do ở dòng hai.
Bài đưa tin thuần tuý có luận điểm không?
Thường không nói thẳng, nhưng vẫn có góc nhìn qua cách chọn nguồn, chọn chi tiết và thứ tự sắp xếp. Với loại bài này, hãy hỏi bài muốn người đọc cảm thấy gì sau khi đọc xong, câu trả lời gần với luận điểm ngầm.
Đọc trên điện thoại có làm được ba lượt không?
Làm được nếu dùng tính năng tô sáng nhiều màu và ghi chú. Lượt ba nên viết ra một ứng dụng ghi chú riêng, không viết ngay trong bài, để buộc mình phải nhớ và diễn đạt lại thay vì nhìn chép.
Có nên làm việc này với mọi bài mình đọc không?
Không cần. Ba lượt là để luyện. Sau vài tuần, phản xạ tìm kết luận và lý do sẽ tự chạy khi bạn đọc bình thường. Chỉ dùng đủ ba lượt cho những bài bạn định chia sẻ, dựa vào để quyết định, hoặc thấy có vấn đề.
Làm sao biết mình đã tìm đúng luận điểm?
Đọc lại bài với luận điểm bạn đã viết trong đầu. Nếu gần như mọi đoạn đều liên quan tới việc đỡ hoặc dẫn tới câu đó, bạn tìm đúng. Nếu nhiều đoạn quan trọng không liên quan gì, có thể bạn mới chọn được một ý phụ.