LapLuan.comLập Luận
Luyện lập luận mỗi ngày

Nhật ký lập luận: ghi lý do sau mỗi lựa chọn nhỏ để thấy mình hay nghĩ sai chỗ nào

Nhật ký lập luận ghi lý do và dự đoán trước khi biết kết quả, nên hai tuần sau đọc lại bạn thấy rõ mình hay tự tin quá, hay đoán sai, hay đổi lý do về sau.

Vietnamese man in his thirties writing a short note in a pocket notebook while waiting at a quiet bus stop in Da Nang, side view, overcast soft light

Nhật ký lập luận là cuốn sổ nhỏ trong đó bạn ghi, ngay lúc chọn, ba thứ: mình chọn gì, vì lý do gì, và mình đoán kết quả sẽ ra sao kèm mức chắc chắn. Hai tuần sau đọc lại, bạn so lý do và dự đoán với điều đã thật sự xảy ra, và những kiểu sai lặp đi lặp lại của chính mình sẽ hiện ra rất rõ.

Điểm cốt lõi là ghi trước khi biết kết quả. Trí nhớ có thói quen viết lại lý do cũ cho khớp với kết cục, nên nếu không ghi trước, bạn sẽ thật lòng tin rằng mình đã đoán đúng từ đầu. Bài này chỉ cách ghi một dòng nhật ký, ghi những chuyện gì, một trang mẫu, và cách đọc lại để rút ra điều có ích.

Nhật ký lập luận khác gì sổ ghi chép thông thường

Ba loại sổ này hay bị lẫn. Khác biệt nằm ở thời điểm ghi và thứ được ghi:

Loại sổGhi lúc nàoGhi cái gìĐọc lại để làm gì
Nhật ký thườngCuối ngày, sau khi mọi chuyện đã xongChuyện đã xảy ra, cảm xúcNhớ lại, giải toả
Sổ kế hoạchTrước khi làmViệc cần làm, hạn chótKhông quên việc
Nhật ký lập luậnNgay lúc chọn, trước khi biết kết quảLý do, dự đoán, mức chắc chắnSo suy nghĩ lúc đó với kết quả thật

Nhật ký thường ghi sau nên luôn bị nhuộm màu bởi kết quả. Sổ kế hoạch không ghi lý do. Chỉ nhật ký lập luận giữ lại được suy nghĩ của bạn ở đúng thời điểm nó còn chưa biết tương lai, và đó là thứ duy nhất cho bạn soi lại cách mình nghĩ.

Vì thế đừng gộp nó vào nhật ký hằng ngày. Một cuốn sổ riêng, hoặc một mục ghi chú riêng trên điện thoại, giúp bạn không vô tình sửa dòng cũ khi đã biết chuyện.

Một dòng nhật ký gồm năm ô

Mỗi lần ghi chỉ tốn chưa tới hai phút. Năm ô sau là đủ, không cần thêm:

  • Ngày và chuyện: một cụm ngắn, như "chọn nhà cung cấp in ấn cho đợt hội chợ".
  • Mình chọn gì: một câu. Nếu là phán đoán chứ không phải lựa chọn, ghi điều mình tin.
  • Lý do chính: tối đa hai lý do, viết đúng như mình đang nghĩ, kể cả lý do không đẹp như "vì ngại hỏi thêm".
  • Dự đoán: điều mình nghĩ sẽ xảy ra và khi nào kiểm được, ví dụ "giao đúng hạn thứ sáu".
  • Mức chắc chắn: chọn một trong ba mức: hơi tin, khá tin, rất tin. Ba mức là đủ, chia nhỏ hơn chỉ làm mất thời gian.

Ô thứ ba là ô người ta hay viết cho đẹp. Hãy viết thật, vì nhật ký này không ai đọc ngoài bạn. Một lý do thật dù hơi ngượng có giá trị hơn mười lý do nghe hợp lý nhưng không phải là lý do khiến bạn chọn.

Ô thứ tư phải kiểm được. "Mọi chuyện sẽ ổn" không kiểm được; "khách sẽ trả lời trong ba ngày" thì kiểm được.

Nên ghi những chuyện gì

Chuyện nhỏ, lặp lại, có kết quả nhanh. Chọn đường đi làm vào ngày mưa, đoán cuộc họp sẽ kéo dài bao lâu, đoán khách có đồng ý mức giá không, chọn món đồ giảm giá. Kết quả đến trong vài ngày nên vòng học rất nhanh.

Phán đoán về người khác. "Chắc anh ấy sẽ phản đối đề xuất này", "con sẽ không chịu ăn rau hôm nay". Những phán đoán này hay sai một cách có hệ thống, và nhật ký sẽ cho bạn thấy mình hay đánh giá người khác dễ dãi hay khắt khe.

Những lúc mình thấy rất chắc. Khoảnh khắc nghĩ "chuyện này hiển nhiên" là lúc đáng ghi nhất. Sau vài tuần bạn sẽ biết những lần "rất tin" của mình đúng thường xuyên đến đâu.

Không cần ghi chuyện lớn ngay từ đầu. Đổi việc, mua nhà có kết quả rất lâu mới thấy và có quá nhiều yếu tố ngoài tầm tay. Tập trên chuyện nhỏ trước; khi đã quen thì chuyện lớn tự nhiên cũng được ghi theo cùng một cách.

Một tuần mẫu của anh Khoa, nhân viên kinh doanh ở Đà Nẵng

Thứ hai, anh ghi: "Chọn gửi báo giá cho khách mới bằng email thay vì gọi. Lý do: khách bận, gọi dễ làm phiền. Dự đoán: khách trả lời trong hai ngày. Mức: khá tin." Thứ tư anh ghi: "Đoán cuộc họp tổng kết tháng sẽ quá giờ. Lý do: lần trước quá giờ. Mức: rất tin."

Thứ năm anh ghi: "Chọn nhà xe quen để gửi hàng mẫu ra Huế. Lý do: quen, ngại tìm chỗ mới. Dự đoán: hàng tới trong ngày. Mức: rất tin." Anh hơi ngại khi viết chữ "ngại tìm chỗ mới", nhưng vẫn viết.

Hai tuần sau anh đọc lại. Khách mới không trả lời email suốt năm ngày, đến khi anh gọi mới biết email rơi vào hộp thư rác. Cuộc họp kết thúc sớm mười phút. Hàng mẫu tới đúng ngày. Anh thấy hai điều: lý do "khách bận, gọi làm phiền" thật ra là lý do của anh chứ không phải của khách, vì chính anh ngại gọi; và hai lần "rất tin" của anh có một lần sai. Anh không cần ai giảng về thiên kiến, trang sổ đã cho anh thấy.

Vì sao phải ghi trước: cái bẫy "biết ngay mà"

Sau khi một chuyện đã xảy ra, ta có xu hướng thấy nó dễ đoán hơn thực tế. Đây là thiên kiến nhìn lại, thường được nói nôm na là "biết ngay mà", và đã được các nhà tâm lý học bàn nhiều; Daniel Kahneman có nhắc tới nó trong cuốn "Tư duy nhanh và chậm". Cái khó là nó không cảm thấy như một lỗi: bạn thật lòng nhớ là mình đã nghi từ đầu.

Hệ quả là ta học sai từ kinh nghiệm. Nếu chuyện tốt xảy ra, ta nhớ mình đã tính đúng, kể cả khi lúc đó chọn đại. Nếu chuyện xấu xảy ra, ta nhớ mình đã linh cảm, kể cả khi lúc đó rất tự tin. Cả hai cách nhớ đều làm ta không sửa được cách nghĩ.

Một dòng chữ có ghi ngày là thứ duy nhất trí nhớ không sửa được. Đó là lý do nhật ký lập luận bắt bạn ghi dự đoán và mức chắc chắn ngay lúc chọn, và tuyệt đối không sửa dòng cũ khi đã biết kết quả. Muốn ghi thêm suy nghĩ mới thì viết dòng mới bên dưới, có ghi ngày khác.

Câu hỏi khi đọc lại sau hai tuần

Chọn một buổi cố định, ví dụ tối chủ nhật cách tuần, đọc lại mọi dòng đã có kết quả. Với mỗi dòng, hỏi:

  • Dự đoán đúng hay sai? Nếu đúng, là do lý do mình ghi, hay do may?
  • Lý do mình ghi lúc đó còn đứng vững không, khi nhìn lại với thông tin hiện có?
  • Những dòng mình ghi "rất tin" đúng được bao nhiêu? Những dòng "hơi tin" thì sao? Nếu hai nhóm đúng gần như nhau, mức chắc chắn của mình chưa có ý nghĩa.
  • Có lý do nào xuất hiện nhiều lần, như "ngại", "lần trước như vậy", "ai cũng làm vậy"? Lý do lặp lại là thói quen nghĩ, đáng soi kỹ nhất.
  • Có dòng nào mình muốn sửa lại cho đẹp không? Cảm giác muốn sửa chính là thiên kiến nhìn lại đang làm việc.

Ghi kết quả đọc lại thành một hai câu ở cuối trang, ví dụ "mình hay tin quá vào lần trước". Câu đó là bài học thật của hai tuần, và nó đáng giá hơn mọi lời khuyên chung chung về tư duy.

Từ nhật ký đến mức chắc chắn đáng tin

Sau vài tuần, bạn có thể làm một phép so rất đơn giản giữa mức chắc chắn đã ghi và số lần đúng thật. Bảng dưới là cách đọc kết quả, với số giả định để minh hoạ:

Điều bạn thấy khi đếmÝ nghĩaNên điều chỉnh gì
Mười dòng "rất tin", sai bốn dòngBạn hay tự tin quá mức ở loại chuyện nàyTrước khi ghi "rất tin", tự hỏi một lý do khiến mình có thể sai
Mười dòng "hơi tin", đúng gần hếtBạn đánh giá thấp phán đoán của mìnhMạnh dạn hơn với loại chuyện này, đỡ hỏi đi hỏi lại
"Rất tin" và "hơi tin" đúng ngang nhauMức chắc chắn chưa phản ánh gìGhi thêm một lý do cụ thể cho mức đã chọn
Sai nhiều ở phán đoán về một ngườiHình dung về người đó đang lệchHỏi thẳng người đó thay vì đoán

Những con số trong bảng chỉ để minh hoạ cách đọc, không phải ngưỡng chuẩn. Điều quan trọng là xu hướng của riêng bạn: mức "rất tin" của mình có thật sự đáng tin hơn mức "hơi tin" không. Khi hai mức đã tách nhau rõ, bạn có trong tay một thứ quý: biết lúc nào nên tin trực giác và lúc nào nên dừng lại hỏi thêm.

Giữ nhật ký mà không thành gánh nặng

Đặt mức tối thiểu thật thấp. Ba dòng một tuần là đủ để có cái mà đọc lại. Ngày nào hứng thì ghi thêm, ngày bận thì thôi. Sổ trống vài ngày không làm hỏng gì cả.

Gắn với một thói quen có sẵn. Ghi ngay sau khi gửi một email quan trọng, hoặc lúc chờ thang máy sau giờ họp. Gắn vào việc vốn đã làm hằng ngày thì không phải nhớ.

Đừng tự phạt khi thấy mình sai nhiều. Mục đích là thấy kiểu sai, không phải đếm lỗi. Người ghi trung thực thường thấy mình sai nhiều hơn mình tưởng, và đó là dấu hiệu nhật ký đang làm đúng việc.

Giữ sổ ở chỗ dễ với tay. Sổ nằm trong ngăn kéo ở nhà thì chuyện xảy ra ở chỗ làm sẽ không được ghi. Một cuốn sổ nhỏ bỏ túi áo hoặc một mục ghi chú ghim ở màn hình đầu tiên của điện thoại giúp việc ghi không phụ thuộc vào trí nhớ.

Không dùng để đổ lỗi cho người khác. Nếu dòng nào bắt đầu thành bằng chứng "mình đã bảo mà", bạn đang dùng nhật ký để thắng chứ không phải để học. Giữ trọng tâm vào lý do của chính mình.

Câu hỏi thường gặp

Nhật ký lập luận khác nhật ký quyết định ở chỗ nào?

Nhật ký quyết định thường dành cho những lựa chọn lớn và cân nhắc lâu. Nhật ký lập luận tập trung vào chuyện nhỏ, lặp lại, có kết quả nhanh, và luôn kèm dự đoán với mức chắc chắn, để bạn luyện được phán đoán qua nhiều vòng ngắn.

Ghi trên điện thoại có được không?

Được, miễn là ghi chú có ngày và bạn không sửa dòng cũ. Một số người thích sổ giấy vì không sửa được và không bị thông báo khác làm sao nhãng. Chọn cách nào bạn sẽ thật sự mở ra mỗi tuần.

Bao lâu thì thấy được điều gì từ nhật ký?

Thường sau khoảng hai mươi dòng có kết quả, tức ba bốn tuần với nhịp vài dòng mỗi tuần. Lúc đó đã đủ để thấy những lý do lặp lại và so được mức chắc chắn của mình với tỷ lệ đúng thật.

Có nên cho người khác đọc nhật ký lập luận của mình không?

Không cần, và thường không nên trong vài tháng đầu. Biết có người đọc, bạn sẽ viết lý do cho đẹp, và nhật ký mất giá trị. Khi đã quen, có thể chia sẻ bài học rút ra chứ không cần chia sẻ từng dòng.

Nếu dự đoán đúng nhưng lý do sai thì tính thế nào?

Tính là một bài học quan trọng, thậm chí quan trọng hơn khi đoán sai. Đúng vì may dễ khiến bạn lặp lại cách nghĩ đó ở chỗ khác. Ghi thêm một câu ở cuối dòng: kết quả đúng nhưng không vì lý do mình nêu.

Cần tư vấn cụ thể cho trường hợp của bạn?

Chúng tôi sẽ liên hệ trong vòng 24 giờ.

Đăng ký tư vấn ngay

Bài viết liên quan

Bạn cần hỗ trợ thêm?

Để lại thông tin, chúng tôi sẽ liên hệ trong 24 giờ.

hoặc
Gọi ngay 0926 138 138