Khi đồng nghiệp lâu năm đáp lại đề xuất của bạn bằng "anh làm nghề hai mươi năm rồi", đừng coi đó là bức tường: kinh nghiệm của họ là một kho bằng chứng thật, chỉ là chưa được nói ra; việc của bạn là hỏi để lấy được bằng chứng đó, rồi cùng họ thử một bước nhỏ. Cãi lại kinh nghiệm bằng lý thuyết thường thua, còn chấp nhận im lặng thì phí một ý tưởng có thể tốt.
Câu "làm lâu rồi" có lúc là lý lẽ, có lúc là ngụy biện dựa vào uy tín. Bài này giúp bạn phân biệt hai trường hợp, có tình huống ở một xưởng may tại Hưng Yên, danh sách câu hỏi để khai thác kinh nghiệm, các bước đề xuất, những câu dễ gây tự ái, và phần tự soát cho chính người lâu năm.
Kinh nghiệm là bằng chứng, nhưng là loại bằng chứng gì
Hai mươi năm làm nghề nghĩa là hàng nghìn lần thấy một cách làm chạy được hay không chạy được. Người lâu năm thường biết những điều không có trong tài liệu nào: máy này hay kẹt khi trời ẩm, khách hàng kia hay đổi ý vào phút cuối, cách làm mới nghe hay nhưng từng thử năm nào và hỏng vì sao. Đó là dữ kiện thật, chỉ là được lưu dưới dạng cảm nhận thay vì số liệu.
Nhưng kinh nghiệm cũng có giới hạn. Thứ nhất, nó gắn với hoàn cảnh cũ: cách làm hợp với máy cũ, khách cũ, quy mô cũ có thể không còn hợp. Thứ hai, nó dễ dính thiên kiến kẻ sống sót: người lâu năm nhớ những cách làm đã sống sót tới nay, ít khi biết những cách làm khác lẽ ra có thể tốt hơn vì chưa ai thử. Thứ ba, cảm nhận khó kiểm: hai người cùng làm lâu năm có thể có hai "kinh nghiệm" ngược nhau.
Vì vậy cách nhìn công bằng là: kinh nghiệm là một loại bằng chứng cần được nói ra cụ thể để cân, giống mọi bằng chứng khác. Không coi nó là tuyệt đối, cũng không gạt nó đi vì "chỉ là cảm tính".
Khi "làm lâu rồi" là lý lẽ và khi là ngụy biện
Câu nói giống nhau, nhưng có kèm nội dung hay không quyết định nó là lý lẽ hay chỉ là dựa vào uy tín. Bảng dưới đặt hai phiên bản cạnh nhau.
| Chỗ khác nhau | Là lý lẽ | Là ngụy biện dựa vào uy tín |
|---|---|---|
| Nội dung | "Làm lâu nên chị biết vải này co khi giặt, cắt sát quá là hỏng" | "Làm lâu rồi, cứ nghe chị" |
| Có kiểm được không | Kiểm được: giặt thử một mẫu là biết | Không kiểm được, chỉ có thể tin hoặc không |
| Liên quan tới đề xuất | Chỉ ra đúng điểm yếu của đề xuất | Dùng cho mọi đề xuất, tốt hay dở |
| Phản ứng với câu hỏi | Sẵn lòng giải thích thêm | Coi câu hỏi là thách thức |
| Hướng đi tiếp | Sửa đề xuất cho tránh được rủi ro | Kết thúc cuộc trao đổi |
Phần lớn trường hợp, câu "làm lâu rồi" bắt đầu ở cột phải chỉ vì người nói chưa được hỏi đúng câu, hoặc đang khó chịu vì cách đề xuất. Một câu hỏi tốt có thể đưa nó sang cột giữa.
Cũng nên nhớ: bạn không cần thắng câu "làm lâu rồi". Bạn chỉ cần lấy được nội dung đằng sau nó, rồi cân nội dung đó như mọi lý do khác.
Tình huống mẫu: xưởng may ở Hưng Yên
Lấy một ví dụ giả định: Duy, kỹ thuật viên mới hai năm ở một xưởng may tại Hưng Yên, thấy tổ cắt xếp sơ đồ cắt bằng tay mất nhiều thời gian và hao vải. Duy muốn đề xuất dùng phần mềm xếp sơ đồ. Chị Lan, tổ trưởng cắt hơn hai mươi năm, gạt ngay: "Chị cắt hai mươi năm, máy móc không xếp khéo bằng tay người đâu em."
Phản ứng dễ thua: "Nhưng chị ơi, phần mềm bây giờ tính toán chính xác hơn người nhiều, các xưởng lớn đều dùng." Câu này đặt kinh nghiệm của chị Lan dưới một lời khẳng định chung chung và một ngụy biện số đông. Chị Lan càng giữ ý.
Duy đổi cách: "Chị ơi, chị thấy xếp tay khéo hơn ở chỗ nào ạ? Em muốn hiểu trước khi đề xuất gì." Chị Lan kể: vải kẻ sọc phải xếp khớp đường kẻ, vải co phải chừa dư, có những lô vải lỗi ở mép phải tránh; những thứ đó máy không biết. Duy hỏi tiếp: "Vậy với vải trơn, không co, không lỗi, chị thấy có khác nhiều không?" Chị Lan nghĩ: "Vải trơn thì chắc không khác mấy."
Duy đề nghị: "Mình thử một tuần, chỉ với vải trơn, chị xếp tay một bản, máy xếp một bản, rồi so số vải thừa. Chị duyệt bản máy trước khi cắt." Chị Lan đồng ý, vì chị giữ quyền duyệt, phạm vi thử nằm đúng chỗ chị thấy ít rủi ro, và kinh nghiệm của chị đã được dùng để vẽ ranh giới cho thử nghiệm. Dù kết quả ra sao, hai người cùng có dữ kiện thay vì hai ý kiến.
Để ý Duy không hề phải chứng minh chị Lan sai. Phần lớn điều chị nói là đúng, và chính những điều đúng đó cho Duy biết nên thử ở đâu. Đề xuất ban đầu "dùng phần mềm cho tổ cắt" đã thành "thử phần mềm với vải trơn một tuần", nhỏ hơn nhưng có khả năng được làm thật.
Câu hỏi để khai thác kinh nghiệm thay vì đối đầu
Những câu hỏi này biến người lâu năm từ người phản đối thành nguồn thông tin. Hỏi thật lòng, vì câu trả lời thường có giá trị thật.
- "Cách này trước đây đã có ai thử chưa ạ? Hỏng ở đâu?"
- "Theo anh/chị, chỗ nào trong đề xuất của em dễ hỏng nhất?"
- "Có trường hợp nào cách cũ cũng gặp khó không ạ?"
- "Nếu phải thử, anh/chị muốn thử ở phạm vi nào để ít rủi ro nhất?"
- "Anh/chị cần thấy kết quả gì thì mới thấy đáng đổi?"
- "Những ai nên được hỏi thêm trước khi làm ạ?"
Câu thứ năm đặc biệt hữu ích vì nó đặt sẵn điều kiện thuyết phục do chính người lâu năm chọn. Khi kết quả thử đạt điều kiện đó, bạn không cần tranh luận nữa.
Ghi lại câu trả lời. Chúng thường trở thành phần rủi ro trong đề xuất chính thức, và việc ghi nhận nguồn từ người lâu năm làm đề xuất mạnh hơn khi trình lên cấp trên.
Các bước đề xuất với người lâu năm
Trình tự này chậm hơn đề xuất thẳng, nhưng thường đi được xa hơn vì không phải vượt qua sự phản đối ở mỗi bước.
- Hỏi trước, đề xuất sau. Gặp riêng, nói mình đang tìm hiểu một vấn đề và muốn nghe kinh nghiệm của họ.
- Ghi nhận điều cách cũ làm tốt, cụ thể, không chung chung kiểu "cách của chị hay lắm".
- Khoanh vùng đề xuất vào chỗ cách cũ thật sự có vấn đề, dùng chính những gì họ vừa kể.
- Đề nghị thử nhỏ, có mốc so sánh, và để họ giữ vai trò kiểm soát hoặc duyệt.
- Báo kết quả cho họ trước khi báo người khác, dù kết quả tốt hay xấu.
- Nếu thành công và mở rộng, ghi nhận phần đóng góp của họ một cách công khai.
Bước năm thường bị quên. Người lâu năm nghe kết quả thử nghiệm từ người thứ ba sẽ cảm thấy bị cho ra rìa, kể cả khi kết quả đúng như họ dự đoán.
Những câu dễ gây tự ái nên tránh
"Cách này lạc hậu rồi." Câu này phán xét cả quãng thời gian người kia đã làm. Nói về vấn đề cụ thể hiện nay, như vải hao bao nhiêu, mất bao lâu, thay vì đánh giá cách làm theo tuổi của nó.
"Sách nói khác", "trên mạng người ta bảo". Lời dẫn chung chung không thắng được kinh nghiệm cụ thể. Nếu có nguồn đáng tin, nói cụ thể nó nói gì, áp dụng trong hoàn cảnh nào, và đề nghị thử để xem có đúng ở chỗ mình không.
Vượt mặt để xin cấp trên duyệt. Đi thẳng lên trên có thể nhanh hơn lần này, nhưng làm mất đồng minh quan trọng nhất cho việc thực hiện. Người lâu năm không ủng hộ có rất nhiều cách khiến thay đổi thất bại mà không cần phản đối công khai.
Dùng nhiều thuật ngữ mới. Thuật ngữ khiến người kia cảm thấy bị đặt ra ngoài. Nói bằng ngôn ngữ của xưởng, của phòng, chữ mà người lâu năm dùng hằng ngày.
"Chị cứ thử đi, không được thì thôi." Câu này nghe nhẹ nhàng nhưng đẩy hết rủi ro sang người lâu năm, trong khi người đề xuất không cam kết gì. Nói rõ bạn sẽ làm phần nào, đo thế nào, và nếu không đạt thì ai quay lại cách cũ.
Khi chính mình là người lâu năm
Sẽ có lúc bạn ở phía bên kia: người mới đưa ra một đề xuất và bạn thấy ngay nó không ổn. Phản xạ "làm lâu rồi, biết mà" rất tự nhiên, vì bạn thật sự đã thấy nhiều thứ. Nhưng nói ra đúng câu đó là bỏ phí cái bạn biết.
Thay vì dựa vào thâm niên, hãy nói lý do cụ thể: lần trước thử thì hỏng ở đâu, rủi ro nào bạn thấy mà người mới chưa thấy. Lý do cụ thể giúp người mới học được điều bạn biết, và nếu hoàn cảnh đã khác, họ có cơ hội chỉ ra cho bạn.
Tự hỏi thêm một câu: lần cuối mình thay đổi cách làm vì ý kiến của người trẻ hơn là khi nào? Nếu không nhớ ra, có thể không phải vì người trẻ chưa bao giờ đúng, mà vì mình chưa nghe kỹ. Người lâu năm sẵn lòng thử ý mới trong phạm vi nhỏ thường giữ được vai trò dẫn dắt lâu hơn người chỉ giữ cách cũ, vì họ vừa có kinh nghiệm vừa có thông tin mới.
Một cách làm cụ thể: mỗi khi định nói "không được đâu", thay bằng "lần trước nó hỏng ở chỗ này, em tính xử lý chỗ đó thế nào?". Câu hỏi đó vừa truyền lại kinh nghiệm, vừa để người mới tự nghĩ, và nếu họ có câu trả lời tốt, bạn vừa học thêm được một điều.
Câu hỏi thường gặp
Đồng nghiệp lâu năm luôn gạt ý mình thì làm thế nào?
Đổi từ đề xuất sang hỏi: xin nghe họ đã thấy cách tương tự hỏng ở đâu. Sau đó đề xuất thử nhỏ đúng ở phạm vi họ thấy ít rủi ro, để họ giữ quyền duyệt. Khi có kết quả thử, cuộc trao đổi dựa trên dữ kiện thay vì ý kiến.
Câu "anh làm lâu rồi" có phải luôn là ngụy biện không?
Không. Nó là ngụy biện khi chỉ dùng thâm niên thay cho lý do. Nó là lý lẽ khi đi kèm một kinh nghiệm cụ thể có thể kiểm, ví dụ loại vải này co khi giặt. Hỏi thêm để người nói đưa phần cụ thể ra là cách tốt nhất.
Có nên nhờ sếp nói giúp với người lâu năm không?
Chỉ nên khi đã thử trao đổi trực tiếp mà không được. Nhờ sếp ngay từ đầu dễ khiến người lâu năm thấy bị ép, và họ có thể không hợp tác khi thực hiện. Nếu cần sếp, hãy mời cả ba cùng bàn thay vì để sếp truyền đạt lại.
Người lâu năm đúng thì mình nên làm gì?
Nói thẳng là họ đúng, cảm ơn vì đã chỉ ra, và ghi lại điều mình học được. Điều này không làm bạn mất mặt; nó cho thấy bạn đề xuất để làm tốt việc, không để thắng. Lần sau họ sẽ nghe bạn cởi mở hơn.
Làm sao để không bị coi là người mới mà đòi thay đổi?
Dành thời gian hiểu cách làm hiện tại trước khi đề xuất, hỏi vì sao nó được làm như vậy. Đề xuất nhỏ, có dữ kiện, có thử nghiệm, và nói rõ phần cách cũ đang làm tốt. Người mới đã hiểu việc rồi mới đề xuất thường được nghe khác hẳn.