Aristotle, trong tác phẩm về tu từ học, chia cách thuyết phục người nghe thành ba loại: dựa vào uy tín của người nói (ethos), dựa vào cảm xúc của người nghe (pathos), và dựa vào chính lý lẽ (logos). Ở chỗ làm hôm nay, ba cách này vẫn đúng: người ta nghe bạn vì tin bạn, vì thấy chuyện đó chạm đến điều họ quan tâm, và vì lý do bạn đưa ra đứng vững. Thiếu một trong ba, lời thuyết phục thường hụt.
Bài này không đi vào lịch sử triết học mà dùng ba cách như một công cụ soát: lời đề xuất của bạn đang lệch về phía nào, thiếu phía nào. Có bảng tóm tắt, tình huống một trưởng nhóm ở Huế cần đổi lịch trực, danh sách dấu hiệu lệch và cách tách ba phần khi chính bạn là người nghe.
Ba cách nói gọn
Mỗi cách trả lời một câu hỏi thầm của người nghe. Khi bạn chuẩn bị nói, thử viết ra câu trả lời cho cả ba câu hỏi.
| Cách | Người nghe thầm hỏi | Ở chỗ làm trông như thế nào |
|---|---|---|
| Uy tín (ethos) | Người này có hiểu chuyện, có thiện chí với mình không? | Đã làm tốt việc liên quan, nói đúng mức mình biết, từng nhận sai khi sai |
| Cảm xúc (pathos) | Chuyện này liên quan gì tới mình, mình có thấy nó quan trọng không? | Gắn đề xuất với nỗi vất vả thật hay mong muốn thật của người nghe |
| Lý lẽ (logos) | Lý do có đúng không, bằng chứng có đủ không? | Kết luận rõ, lý do nối với kết luận, dữ kiện kiểm được |
Aristotle không coi cảm xúc là thứ thấp kém cần loại bỏ. Ông xem việc khơi đúng cảm xúc phù hợp với sự việc là một phần hợp lệ của thuyết phục. Vấn đề chỉ đến khi cảm xúc được khơi ra để thay thế lý lẽ, hoặc khi nó không khớp với sự thật.
Ba cách cũng không tách rời. Một lý lẽ chặt do người có uy tín nói, gắn với điều người nghe quan tâm, mạnh hơn nhiều so với cùng lý lẽ đó được đọc từ một tờ giấy vô danh.
Uy tín không phải là chức vụ
Người ta hay nhầm uy tín với chức danh hay thâm niên. Chức danh cho bạn quyền ra lệnh, không cho bạn được tin. Theo cách Aristotle mô tả, người nghe tin người nói khi thấy ba điều: người đó hiểu biết, có tư cách đứng đắn, và có thiện chí với người nghe. Ở công sở, ba điều này được xây dần qua những việc rất nhỏ.
Hiểu biết thể hiện ở chỗ bạn nói đúng mức mình biết. Người hay khẳng định chắc nịch mọi thứ rồi sai vài lần sẽ mất uy tín nhanh hơn người nói "phần này em chưa chắc". Tư cách thể hiện ở chỗ bạn giữ lời: hẹn gửi số liệu chiều nay thì gửi chiều nay. Thiện chí thể hiện ở chỗ người nghe thấy bạn tính cả lợi ích của họ, không chỉ của mình hay của phòng mình.
Hệ quả thực tế: uy tín phải được xây trước khi cần dùng. Nếu bạn chỉ xuất hiện khi cần xin điều gì đó, lời đề xuất dù chặt cũng bị nghe với sự dè dặt. Ngược lại, người đã nhiều lần giúp đồng nghiệp gỡ việc, nhận sai khi sai, thường được nghe hết câu ngay cả khi đề xuất của họ còn sơ sài.
Một điều cần tránh: dùng uy tín để chặn lý lẽ. Câu "anh làm nghề lâu rồi, cứ nghe anh" là đem uy tín ra thay bằng chứng. Uy tín giúp người nghe chịu nghe, nhưng không miễn cho bạn việc đưa lý do.
Cảm xúc: chạm đúng điều người nghe quan tâm
Bắt đầu từ điều người nghe đang gặp, không phải điều bạn muốn. Đề xuất đổi phần mềm chấm công sẽ được nghe khác hẳn nếu bạn mở bằng "cuối tháng nào kế toán cũng phải ngồi đến tối để đối chiếu" thay vì "phần mềm mới có nhiều tính năng". Câu đầu chạm vào sự mệt mỏi có thật của người nghe.
Dùng một trường hợp cụ thể, không dùng khái quát. Một ca khách hàng chờ ba ngày rồi huỷ đơn dễ khiến cả phòng quan tâm hơn câu "thời gian xử lý đơn hiện còn dài". Nhưng trường hợp đó phải đại diện được cho tình hình chung, nếu không là bạn đang dùng giai thoại để đánh lừa.
Không gieo sợ quá mức sự thật. Câu "không làm thì công ty phá sản" có thể làm người nghe sợ trong một buổi, rồi mất tin bạn khi điều đó không xảy ra. Cảm xúc phải tương xứng với mức độ thật của vấn đề.
Đọc cảm xúc sẵn có trong phòng. Nếu nhóm vừa trải qua một đợt việc căng, đề xuất thêm việc dù hợp lý vẫn dễ bị nghe như gánh nặng. Thừa nhận điều đó trước, "mình biết mọi người vừa qua tháng mệt", là một cách dùng cảm xúc trung thực.
Tình huống mẫu: trưởng nhóm ở Huế đổi lịch trực cuối tuần
Một ví dụ giả định: Hoà là trưởng nhóm chăm sóc khách hàng của một công ty dịch vụ lưu trú ở Huế. Lượng khách nhắn hỏi vào sáng Chủ nhật tăng, nhưng lịch trực hiện chỉ có người vào thứ Bảy. Hoà cần nhóm năm người đồng ý luân phiên trực thêm sáng Chủ nhật.
Bản chỉ có lý lẽ: "Theo số liệu, tin nhắn sáng Chủ nhật bằng thứ Bảy mà không ai trả lời. Từ tuần sau mình luân phiên trực." Đúng, nhưng nghe như thông báo, cả nhóm im lặng và có người tìm cách đổi ca.
Bản chỉ có cảm xúc: "Khách nhắn mà không ai trả lời thì tội khách lắm, mình phải có trách nhiệm chứ." Nghe có tình, nhưng không cho biết vấn đề lớn đến đâu và gánh nặng chia thế nào, nên dễ bị coi là trách móc.
Bản cân cả ba: "Mình biết cuối tuần là thời gian quý của mọi người. Mình đã đếm tin nhắn hai tháng qua: sáng Chủ nhật nhiều ngang thứ Bảy, và có khách đặt phòng ở chỗ khác vì chờ lâu. Mình đề nghị mỗi người trực một sáng Chủ nhật trong năm tuần, ai trực thì được nghỉ bù chiều thứ Hai. Mình sẽ trực tuần đầu tiên. Mọi người thấy có cách chia nào hợp hơn không?" Câu đầu là cảm xúc có thật, phần số liệu là lý lẽ, việc Hoà tự trực tuần đầu và hỏi ý nhóm là uy tín và thiện chí.
Dấu hiệu lời thuyết phục của bạn đang lệch
Đọc lại bản nháp hoặc nhớ lại lần nói gần nhất, đối chiếu với các dấu hiệu dưới đây.
- Lệch về lý lẽ: toàn số liệu và quy trình, không có câu nào nói vì sao người nghe nên quan tâm. Người nghe gật đầu nhưng không làm.
- Lệch về cảm xúc: nhiều chữ như "rất", "vô cùng", "khổ lắm", ít dữ kiện kiểm được. Người nghe xúc động lúc đó rồi quên.
- Lệch về uy tín: hay dựa vào "anh đã làm mười năm", "sếp lớn cũng nghĩ vậy", ít giải thích vì sao. Người nghe làm theo nhưng không hiểu, gặp tình huống mới là lúng túng.
- Thiếu uy tín: bạn mới vào, chưa ai biết mình. Bù bằng cách nói đúng mức biết, dẫn nguồn rõ, và đề nghị bước nhỏ có thể kiểm.
- Thiếu cảm xúc khi nói với người không cùng chuyên môn: thuật ngữ nhiều, không có ví dụ đời thường để họ hình dung.
Phần lớn người làm kỹ thuật, tài chính hay lệch về lý lẽ; người làm kinh doanh, truyền thông hay lệch về cảm xúc; người quản lý lâu năm hay lệch về uy tín. Biết mình thường lệch về đâu giúp bạn biết cần bổ sung gì trước khi nói.
Ba phần trong một tin nhắn đề xuất ngắn
Không phải lúc nào cũng có cuộc họp. Phần lớn đề xuất ở chỗ làm đi qua tin nhắn hoặc thư ngắn. Ba cách vẫn có chỗ trong vài dòng, mỗi phần chỉ cần một câu.
- Câu uy tín: nói vì sao bạn là người nêu chuyện này, bằng việc bạn đã làm chứ không bằng chức danh. Ví dụ: "Hai tháng nay mình là người trực hộp thư khách sáng thứ Bảy."
- Câu cảm xúc: nói chuyện này chạm tới ai và chạm thế nào. Ví dụ: "Có khách chờ cả buổi sáng không được trả lời rồi đặt chỗ khác."
- Câu lý lẽ: kết luận và lý do kèm dữ kiện. Ví dụ: "Mình đề nghị trực luân phiên sáng Chủ nhật vì lượng tin nhắn lúc đó ngang thứ Bảy."
- Câu kết mở cho người nghe góp ý, cũng là một cách thể hiện thiện chí: "Mọi người thấy cách chia nào hợp hơn thì góp ý nhé."
Thứ tự có thể đổi tuỳ người đọc. Với sếp bận, đưa câu lý lẽ lên đầu. Với đồng nghiệp sẽ chịu thêm việc, đặt câu cảm xúc thừa nhận vất vả của họ lên trước. Điều không đổi là cả ba phải có mặt và phải khớp sự thật. Một tin nhắn chỉ có câu lý lẽ dễ bị lướt qua, một tin chỉ có câu cảm xúc dễ bị coi là than phiền.
Khi bạn là người nghe: tách ba phần ra để soát
Ba cách thuyết phục cũng là một công cụ phòng thủ. Khi ai đó thuyết phục bạn rất hay mà bạn chưa chắc nên đồng ý, thử tách từng phần.
- Viết ra kết luận người nói muốn bạn chấp nhận, trong một câu.
- Gạch đi phần uy tín: nếu một người lạ nói đúng những lý do đó, bạn còn thấy thuyết phục không?
- Gạch đi phần cảm xúc: bỏ các câu chuyện cảm động và từ ngữ mạnh, phần lý do còn lại có đứng được không?
- Xem phần lý lẽ: lý do có thật sự dẫn tới kết luận không, bằng chứng có kiểm được không, có cách giải thích khác không?
- Đưa ba phần trở lại và hỏi: cảm xúc và uy tín ở đây có tương xứng với lý lẽ, hay đang được dùng để che phần lý lẽ yếu?
Mục đích không phải để nghi ngờ mọi lời thuyết phục, mà để biết mình đồng ý vì lý do gì. Đồng ý vì lý lẽ đứng vững thì bạn sẽ bảo vệ được quyết định khi gặp khó, còn đồng ý vì cảm giác lúc đó thì dễ đổi ý khi cảm giác qua đi.
Câu hỏi thường gặp
Ethos, pathos, logos nghĩa là gì?
Đây là ba từ Hy Lạp Aristotle dùng để gọi ba cách thuyết phục. Ethos là dựa vào uy tín, tư cách của người nói; pathos là khơi cảm xúc phù hợp ở người nghe; logos là dựa vào lý lẽ và bằng chứng trong chính lời nói.
Cách nào trong ba cách quan trọng nhất?
Không có cách nào luôn quan trọng nhất, tuỳ người nghe và hoàn cảnh. Nhưng lý lẽ là nền: thiếu lý lẽ thì uy tín và cảm xúc chỉ giữ được người nghe trong thời gian ngắn. Với quyết định lớn, người nghe sớm muộn sẽ soát lại phần lý lẽ.
Người mới đi làm chưa có uy tín thì thuyết phục thế nào?
Dựa nhiều hơn vào lý lẽ và bằng chứng kiểm được, nói đúng mức mình biết, và đề nghị bước thử nhỏ. Mỗi lần nói đúng, làm đúng hẹn là một lần xây uy tín. Có thể nhờ người có kinh nghiệm xem trước đề xuất và góp ý.
Dùng cảm xúc khi thuyết phục có phải là thiếu chuyên nghiệp không?
Không. Người nghe là con người, họ cần thấy vì sao vấn đề quan trọng với mình. Thiếu chuyên nghiệp là khi cảm xúc không khớp sự thật, bị phóng đại, hoặc được dùng để người nghe không kịp soát lý lẽ.
Có cần nói thẳng tên ba cách này khi thuyết trình không?
Không cần. Đây là công cụ để bạn chuẩn bị và tự soát, không phải nội dung để trình bày. Người nghe chỉ cần thấy bạn đáng tin, thấy chuyện liên quan tới họ, và thấy lý do đứng vững.