Một lời góp ý về công việc đáng nghe theo khi nó chỉ ra được chỗ cụ thể, nêu được vì sao chỗ đó có vấn đề và gợi được hướng sửa; lời góp ý chỉ có kết luận kiểu "nhạt quá", "chưa ổn" thì chưa đúng cũng chưa sai, mà là chưa đủ để kiểm. Việc của người nhận không phải là chấp nhận hết hay gạt hết, mà là hỏi lại cho tới khi lời góp ý có đủ lý do để mình đánh giá được.
Nhìn lời góp ý như một lập luận giúp bạn bớt phản ứng theo cảm xúc: bạn không còn hỏi "người này có ưa mình không" mà hỏi "lý do của họ là gì, có đứng được không". Bài này có bảng bốn loại góp ý, tình huống ở một hợp tác xã nông sản tại Lâm Đồng, các câu hỏi lại dùng ngay được, và cách đáp khi bạn cho rằng góp ý chưa đúng.
Lời góp ý cũng là một lập luận
Khi trưởng nhóm nói "bản giới thiệu này nhạt quá", câu đó có cấu trúc của một kết luận: bản giới thiệu có một tính chất không tốt. Một kết luận cần lý do, và lý do cần dữ kiện. Lời góp ý thường đến với phần kết luận rõ ràng, còn lý do và dữ kiện nằm trong đầu người nói, chưa được nói ra. Người nghe chỉ nhận được phần ngọn.
Phản ứng tự nhiên khi chỉ nhận được kết luận là cãi lại bằng một kết luận ngược: "em thấy có nhạt đâu". Hai kết luận đặt cạnh nhau, không có lý do nào để so, cuộc trao đổi chỉ còn là ai có tiếng nói lớn hơn. Trong khi đó, nếu lý do được nói ra, có khi bạn sẽ thấy người góp ý đúng ở một điểm mình chưa nghĩ tới, hoặc thấy họ đang dựa trên một hiểu lầm có thể gỡ trong một câu.
Cách nhìn này cũng bảo vệ bạn. Lời góp ý không phải phán quyết về con người bạn; nó là một khẳng định về sản phẩm công việc, và mọi khẳng định đều có thể kiểm. Khi bạn chuyển câu hỏi trong đầu từ "họ nghĩ gì về mình" sang "lý do của họ là gì", nhịp tim thường chậm lại đủ để nghe tiếp.
Bốn loại lời góp ý và cách xử lý
Phần lớn lời góp ý rơi vào một trong bốn loại dưới đây. Nhận ra loại giúp bạn chọn phản ứng phù hợp thay vì phản ứng giống nhau với mọi lời chê.
| Loại | Nghe như thế nào | Nên làm gì |
|---|---|---|
| Nhận xét có dữ kiện | "Đoạn hai nói giá trước khi nói sản phẩm là gì, người đọc lạ sẽ bỏ ngang" | Cân lý do; nếu đứng được thì sửa, nếu chưa chắc thì thử |
| Lời phán chung | "Nhạt quá", "chưa chuyên nghiệp" | Hỏi lại để lấy chỗ cụ thể và lý do |
| Sở thích cá nhân | "Anh thích câu ngắn hơn" | Ghi nhận; làm theo nếu người đó là người duyệt cuối, còn không thì cân với mục tiêu |
| Công kích trá hình | "Người làm lâu thì đã không viết thế này" | Bỏ phần nhắm vào người, hỏi phần nhắm vào việc |
Loại thứ ba hay bị nhầm với loại thứ nhất. "Anh thích câu ngắn" có thể đúng với người đọc, có thể chỉ là gu. Phân biệt bằng một câu hỏi: người đọc mục tiêu sẽ gặp khó gì nếu giữ nguyên? Nếu không trả lời được, đó là sở thích.
Loại thứ tư cần nhất là bình tĩnh. Phần công kích không có gì để sửa; phần còn lại, nếu có, vẫn có thể là góp ý thật bị gói trong lời khó nghe.
Tình huống mẫu: bản giới thiệu sản phẩm ở một hợp tác xã tại Lâm Đồng
Giả định: Ngân làm ở một hợp tác xã trồng rau và hoa ở Lâm Đồng, được giao viết đoạn giới thiệu bộ rau sạch đóng hộp để gửi cho các cửa hàng ở thành phố. Anh Khoa, phó giám đốc, đọc xong nói: "Viết nhạt quá, viết lại đi."
Phản ứng dễ xảy ra: Ngân về chỗ, viết lại một bản với nhiều tính từ hơn, "tươi ngon", "tuyệt hảo", "chất lượng hàng đầu". Anh Khoa đọc bản mới vẫn thấy không ổn, nhưng cũng không nói được vì sao. Hai người sửa qua sửa lại ba lần.
Cách khác: Ngân hỏi: "Dạ, anh thấy nhạt ở đoạn nào nhất ạ? Nếu chỉ sửa một chỗ thì anh sửa chỗ nào?" Anh Khoa nghĩ một lúc: "Đoạn đầu. Cửa hàng đọc xong không biết mình khác rau chợ ở chỗ nào." Ngân hỏi tiếp: "Theo anh, cửa hàng quan tâm nhất điều gì, giá, nguồn gốc hay độ tươi khi tới nơi?" Anh Khoa: "Độ tươi khi tới nơi. Họ sợ rau héo trên đường xuống."
Đến đây lời phán "nhạt" đã thành một nhận xét có dữ kiện: đoạn mở chưa nói điều khách hàng lo nhất. Ngân viết lại đoạn đầu, nói rõ rau được hái trong ngày, đóng hộp có lớp giữ ẩm, giao trong một ngày. Không cần thêm tính từ nào. Lần này anh Khoa đọc và duyệt, vì bản mới trả lời đúng điều anh cảm thấy thiếu mà chưa gọi được tên.
Câu hỏi lại để biến lời phán thành dữ kiện
Những câu hỏi này dùng được với sếp, đồng nghiệp hay khách hàng. Hỏi bằng giọng tò mò thật, không phải để bắt bẻ, và chỉ hỏi một hai câu mỗi lần.
- "Anh/chị thấy chỗ nào rõ nhất?" — kéo lời góp ý từ toàn bộ về một chỗ cụ thể.
- "Nếu chỉ sửa một điểm thì anh/chị sửa điểm nào?" — buộc chọn điều quan trọng nhất.
- "Nhạt so với cái gì ạ? Có bản nào anh/chị thấy ổn để em tham khảo không?" — tìm mốc so sánh.
- "Người đọc sẽ hiểu sai hay bỏ qua ở đâu?" — chuyển từ cảm nhận của người góp ý sang hệ quả với người dùng.
- "Em hiểu là anh/chị muốn ..., em hiểu đúng không?" — kiểm cách mình hiểu trước khi sửa.
- "Điều này có cần sửa cho lần này, hay để lần sau em chú ý?" — biết mức độ gấp.
Người góp ý thường không cố ý mơ hồ. Họ cảm thấy có gì đó chưa ổn nhưng chưa bỏ thời gian gọi tên. Câu hỏi của bạn giúp chính họ nghĩ rõ hơn, và cuộc trao đổi chuyển từ "đúng hay sai" sang "cùng tìm chỗ cần sửa".
Phản xạ phòng thủ làm hỏng việc nghe
Giải thích ngay. Câu "tại vì em nghĩ là..." bật ra trước khi người kia nói hết. Lời giải thích có thể đúng, nhưng nói lúc đó khiến người góp ý dừng lại, và bạn mất phần lý do họ chưa kịp nói. Nghe hết, hỏi lại, rồi mới giải thích nếu cần.
Gạt bỏ vì người nói. "Anh ấy có làm mảng này đâu mà biết." Người không cùng chuyên môn vẫn có thể thấy đúng một vấn đề, nhất là khi họ gần với người dùng cuối hơn bạn. Đây là ngụy biện công kích cá nhân ở dạng thầm lặng: bác bỏ ý vì người, không vì lý do.
Đồng ý giả để xong chuyện. Gật đầu "dạ em sửa" rồi sửa qua loa hoặc không sửa. Người góp ý sẽ nhận ra ở lần sau, và lần sau họ hoặc góp ý gắt hơn, hoặc thôi không góp ý nữa, cả hai đều thiệt cho bạn.
Phản công. "Thế bản của anh lần trước cũng có lỗi đấy thôi." Có thể đúng, nhưng không liên quan tới bản đang bàn. Đây là ngụy biện "anh cũng vậy", chuyển chủ đề từ việc sang người.
Im lặng rồi để bụng. Không cãi, không hỏi, nhưng mang cảm giác bị chê về nhà. Lời góp ý không được làm rõ nên cũng không được sửa đúng, còn quan hệ thì nặng dần. Hỏi lại một câu ngay lúc đó nhẹ nhàng hơn nhiều so với ôm một lời phán mơ hồ cả tuần.
Khi bạn cho rằng góp ý chưa đúng
Hỏi lại xong mà vẫn thấy lời góp ý không đứng được, bạn có quyền nói. Cách nói quyết định nó được nghe như trao đổi hay như cãi.
- Nhắc lại lời góp ý theo cách bạn hiểu, để chắc hai người đang nói cùng một điều.
- Nói phần bạn đồng ý, nếu có, kể cả phần nhỏ.
- Nói lý do bạn giữ cách cũ, bằng dữ kiện hoặc mục tiêu: "Em để giá ở đầu vì cửa hàng nói họ lọc theo giá trước."
- Đề nghị một cách kiểm: hỏi thử một khách, làm hai bản và gửi thử, hoặc nhờ người thứ ba đọc.
- Nếu người góp ý là người quyết định cuối và vẫn giữ ý, làm theo, ghi lại lý do của bạn để rút kinh nghiệm sau.
Bước bốn là chỗ lập luận giúp bạn nhiều nhất. Khi hai bên đều có lý do, cách tốt nhất không phải là tranh luận thêm mà là tìm một phép thử nhỏ để dữ kiện quyết định thay cho ý kiến.
Tự kiểm: mình bác bỏ vì lý lẽ hay vì tự ái
Ai cũng có lúc bác bỏ một lời góp ý đúng chỉ vì nó chạm vào điều mình tự hào. Dấu hiệu dễ thấy: bạn nghĩ ra lý do phản bác rất nhanh, nhanh hơn thời gian cần để thật sự xem xét lời góp ý. Lý do đến quá nhanh thường là lý do được tìm ra để bảo vệ kết luận đã có sẵn, đúng kiểu thiên kiến xác nhận.
Một phép thử đơn giản: tưởng tượng lời góp ý y hệt đến từ người bạn quý nhất ở chỗ làm. Bạn có cân nhắc nó nghiêm túc hơn không? Nếu có, phần khác biệt chính là phần tự ái, không phải lý lẽ. Phép thử thứ hai: để một ngày rồi đọc lại bản của mình với lời góp ý trong đầu. Nhiều lời góp ý nghe khó chịu lúc nhận lại trở nên hợp lý khi cảm xúc đã lắng.
Ngược lại, cũng đừng nhận hết mọi lời góp ý để tỏ ra cầu thị. Người sửa theo mọi ý kiến sẽ có một sản phẩm không theo ý ai, và mất đi lý do ban đầu của mình. Cầu thị là cân lý do một cách công bằng, không phải là luôn nói "dạ vâng".
Câu hỏi thường gặp
Sếp chỉ nói "chưa ổn" mà không giải thích thì làm sao?
Hỏi một câu cụ thể: nếu chỉ sửa một chỗ thì anh sửa chỗ nào. Câu này dễ trả lời hơn câu hỏi chung chưa ổn ở đâu. Nếu sếp vẫn chưa nói được, xin một ví dụ bản mà sếp thấy ổn để tham khảo hướng.
Có nên ghi lại lời góp ý không?
Nên ghi ngắn: góp ý gì, ở chỗ nào, lý do nếu có, đã sửa thế nào. Sau vài tháng bạn sẽ thấy những lỗi mình hay lặp lại và những góp ý mang tính sở thích của từng người. Ghi chép cũng giúp tránh tranh cãi kiểu lần trước anh bảo khác.
Hai người góp ý ngược nhau thì nghe ai?
Hỏi lý do của cả hai và đặt chúng cạnh mục tiêu của sản phẩm. Lý do nào gắn với người dùng cuối hoặc mục tiêu đã thống nhất thì nặng hơn. Nếu vẫn ngang nhau, báo cho cả hai biết họ góp ý ngược nhau và xin người có quyền quyết chốt.
Góp ý đúng nhưng nói rất khó nghe thì xử lý thế nào?
Tách hai phần: phần việc thì sửa, phần cách nói thì nếu thấy cần, trao đổi riêng sau đó, khi đã bình tĩnh. Đừng để cách nói khó nghe khiến bạn bỏ qua một góp ý đúng, vì người chịu thiệt cuối cùng là sản phẩm của chính bạn.
Làm sao để người khác góp ý cho mình cụ thể hơn?
Khi gửi bài nhờ góp ý, hỏi sẵn câu cụ thể: đoạn mở có làm rõ điều khách lo nhất chưa, có chỗ nào khó hiểu không. Câu hỏi cụ thể nhận về câu trả lời cụ thể. Cảm ơn khi được góp ý rõ ràng để người ta muốn làm vậy lần sau.