Câu chuyện làm người nghe quan tâm, số liệu cho người nghe biết vấn đề lớn đến đâu; thuyết phục tốt ở chỗ làm thường cần cả hai, với điều kiện câu chuyện phải đại diện cho điều số liệu nói, không phải một ngoại lệ được chọn vì nó cảm động. Chỉ có số liệu, người nghe gật đầu rồi quên. Chỉ có câu chuyện, người nghe xúc động nhưng không biết chuyện đó xảy ra một lần hay một trăm lần.
Bài này giúp bạn chọn đúng cái cần dùng theo người nghe và mục đích, kiểm một câu chuyện có đại diện không, trình bày số cho người không quen số, và đáp lại khi ai đó dùng một ví dụ để bác số liệu của bạn. Có một tình huống ở phòng nhân sự của một công ty tại TP Hồ Chí Minh.
Vì sao câu chuyện hay thắng số liệu trong phòng họp
Một người cụ thể, có tên, có hoàn cảnh, dễ giữ trong trí nhớ hơn nhiều so với một tỷ lệ. Câu "một ứng viên rất giỏi đã nhận lời chỗ khác vì chờ ba tuần chưa có kết quả" tạo ra hình ảnh trong đầu người nghe. Câu "thời gian tuyển dụng trung bình là hai mươi mốt ngày" thì không. Khi kết thúc cuộc họp, người ta thường nhớ ứng viên kia và quên con số.
Đây là lợi thế, nhưng cũng là chỗ nguy hiểm. Vì câu chuyện dễ nhớ hơn, một câu chuyện ngoại lệ có thể lấn át cả một bảng số liệu ngược chiều. Trong tâm lý học nhận thức, Kahneman và Tversky mô tả hiện tượng người ta ước lượng mức thường gặp của một việc dựa vào việc ví dụ của nó dễ nhớ đến đâu. Câu chuyện sinh động khiến điều hiếm có vẻ thường gặp.
Hệ quả cho người thuyết phục: bạn có công cụ mạnh trong tay, và có trách nhiệm dùng nó đúng. Câu chuyện nên là cánh cửa dẫn người nghe vào số liệu, không phải tấm màn che số liệu. Hệ quả cho người nghe: khi một câu chuyện làm bạn xúc động, hỏi thêm một câu "chuyện này xảy ra thường không" trước khi đồng ý.
Mỗi loại làm tốt việc gì
Không có loại nào luôn mạnh hơn. Chọn theo việc bạn cần người nghe làm và theo những gì người nghe đang thiếu.
| Câu chuyện | Số liệu | |
|---|---|---|
| Làm tốt | Khiến người nghe quan tâm, hình dung được hậu quả | Cho biết quy mô, tần suất, xu hướng |
| Hợp khi | Người nghe chưa thấy vấn đề là có thật | Người nghe đã quan tâm, cần biết có đáng làm không |
| Rủi ro | Chọn ca ngoại lệ, làm vấn đề trông lớn hơn thật | Khô, bị lướt qua; hoặc bị trình bày đánh lừa |
| Câu hỏi người nghe nên đặt | Chuyện này có thường xảy ra không? | Con số này so với cái gì, tính trên bao nhiêu? |
| Ví dụ | Một ứng viên giỏi bỏ đi sau ba tuần chờ | Bảy trên hai mươi ứng viên vòng cuối rút lui |
Người nghe là lãnh đạo bận và đã quen với vấn đề thường cần số trước, câu chuyện sau như minh hoạ. Người nghe là đồng nghiệp sẽ phải thay đổi cách làm thường cần câu chuyện trước để thấy vì sao phải đổi, số liệu sau để thấy không phải chuyện cá biệt.
Tình huống mẫu: rút ngắn quy trình tuyển dụng ở TP Hồ Chí Minh
Giả định: Quyên làm ở phòng nhân sự của một công ty phần mềm nhỏ tại TP Hồ Chí Minh. Quy trình tuyển lập trình viên hiện có bốn vòng, mất trung bình ba tuần. Quyên muốn đề xuất gộp còn ba vòng, với giám đốc kỹ thuật là người cần đồng ý.
Bản chỉ có số: "Quý trước có hai mươi ứng viên vào vòng cuối, bảy người rút lui trước khi nhận kết quả, đa số nói đã nhận lời nơi khác." Giám đốc kỹ thuật đáp: "Ứng viên rút thì tìm người khác, vòng bốn giúp mình lọc kỹ." Con số không chạm được tới anh.
Bản chỉ có chuyện: "Anh còn nhớ bạn ứng viên làm dự án thanh toán không, bạn ấy giỏi lắm mà chờ lâu quá nên đi chỗ khác. Mình mất người giỏi vì quy trình dài." Anh đáp: "Một trường hợp thôi mà." Và anh nói đúng: một trường hợp chưa đủ.
Bản ghép: "Anh còn nhớ bạn ứng viên làm dự án thanh toán, đội anh chấm cao nhất vòng ba, rồi bạn ấy nhận lời chỗ khác trước vòng bốn. Đó không phải chuyện riêng: quý trước bảy trên hai mươi ứng viên vòng cuối rút, ba người trong số đó được đội anh chấm cao nhất. Em đề nghị thử gộp vòng ba và bốn trong một quý, đội anh vẫn giữ quyền ra đề." Câu chuyện mở cửa, con số chứng minh nó không cá biệt, và chi tiết "được chấm cao nhất" nối thẳng vào điều giám đốc kỹ thuật quan tâm là chất lượng người tuyển.
Kiểm câu chuyện của mình có đại diện không
Hỏi: chuyện này xảy ra mấy lần? Nếu bạn chỉ biết đúng một lần, nói rõ đó là một lần, và dùng nó để đề nghị tìm hiểu thêm chứ không để kết luận. Nếu biết là nhiều lần, chọn trường hợp điển hình nhất, không chọn trường hợp cảm động nhất.
Hỏi: có câu chuyện ngược lại không? Có ứng viên nào nhờ vòng bốn mà lộ ra điểm yếu, tránh được tuyển nhầm không? Nếu có, người nghe có thể biết, và câu chuyện của bạn sẽ bị đối lại bằng câu chuyện kia. Tốt hơn là bạn nói trước và giải thích vì sao vẫn đề xuất.
Hỏi: chi tiết nào là thật, chi tiết nào là mình thêm. Khi kể đi kể lại, câu chuyện dễ được tô thêm. "Bạn ấy giỏi nhất từ trước tới giờ" có thể chỉ là "bạn ấy được chấm cao". Giữ chi tiết đúng như mình biết, vì chỉ cần một người có mặt hôm đó sửa lại là cả lập luận lung lay.
Hỏi: người trong câu chuyện có đồng ý được kể không. Ở chỗ làm, câu chuyện thường liên quan tới đồng nghiệp hoặc khách hàng thật. Bỏ chi tiết nhận diện được nếu không cần, và không kể chuyện riêng tư của ai để thắng một cuộc tranh luận.
Trình bày số cho người không quen số
Không phải ai cũng nghe con số mà hình dung được. Một số cách giúp số liệu đi vào đầu người nghe mà không bị bóp méo:
- Chọn một con số chính cho cả phần trình bày. Ba bốn con số cùng lúc làm người nghe không biết nhớ cái nào.
- Nói cả tử số lẫn mẫu số: "bảy trên hai mươi người" rõ hơn "ba mươi lăm phần trăm", và tránh được hiểu nhầm khi mẫu rất nhỏ.
- Đặt con số cạnh một mốc so sánh: so với quý trước, so với mục tiêu, so với nhóm khác. Con số đứng một mình không nói được là nhiều hay ít.
- Quy về đơn vị dễ hình dung: "mỗi tuần mất khoảng hai ứng viên tốt" dễ cảm hơn "tỷ lệ rút lui quý".
- Làm tròn nhưng không làm tròn theo hướng có lợi cho mình. Bảy trên hai mươi là "khoảng một phần ba", không phải "gần một nửa".
- Nói số lấy từ đâu và đếm thế nào, ngắn gọn. Người nghe tin con số hơn khi biết nó được đếm ra sao.
Mục đích là để người nghe hiểu đúng quy mô, không phải để họ thấy vấn đề lớn nhất có thể. Một con số bị phóng to sẽ bị phát hiện, và khi đó cả câu chuyện đi kèm cũng mất giá.
Ghép câu chuyện với số liệu theo năm bước
Khi đã có cả hai thứ, thứ tự và cách nối quyết định chúng đỡ nhau hay kéo nhau xuống. Trình tự dưới đây dùng được cho cả lời nói trong họp lẫn một đoạn viết ngắn.
- Chọn câu chuyện điển hình nhất, không phải cảm động nhất. Kể trong ba bốn câu, giữ chi tiết đúng như bạn biết.
- Nối bằng một câu bắc cầu nói rõ đây không phải chuyện riêng: "Đó không phải trường hợp duy nhất."
- Đưa một con số chính, kèm mẫu số và mốc so sánh.
- Nối con số với điều người nghe quan tâm. Với giám đốc kỹ thuật là chất lượng người tuyển, với kế toán là chi phí, với trưởng nhóm là khối lượng việc.
- Kết bằng đề nghị cụ thể, có phạm vi thử và mốc kiểm lại.
Bước hai là chỗ trung thực được thử thách. Nếu bạn không viết nổi câu bắc cầu vì thật ra chỉ có một trường hợp, đừng viết. Nói rõ "em mới thấy một trường hợp, em đề nghị mình đếm thử xem có nhiều không" vẫn là một đề xuất hợp lý.
Bước bốn hay bị bỏ vì người trình bày quá quen với lý do của mình. Cùng một con số bảy trên hai mươi, mỗi người nghe cần được chỉ ra nó liên quan tới mình ở chỗ nào.
Khi bị bác bằng một câu chuyện ngược
Bạn đưa số liệu, người kia đáp: "Nhưng em biết một bạn qua bốn vòng rồi vẫn làm rất tốt, nhờ vòng bốn mới thấy được điểm mạnh." Một câu chuyện đối lại một bảng số. Nếu bạn gạt đi kiểu "đó chỉ là một trường hợp", người kia sẽ thấy bị coi thường.
Cách đáp tốt hơn: ghi nhận câu chuyện và đặt nó vào bức tranh chung. "Đúng là có những bạn như vậy. Em đếm thì quý trước vòng bốn loại thêm hai người sau vòng ba, còn bảy người rút. Mình đang cân giữa hai thứ đó." Câu này không phủ nhận câu chuyện, chỉ cho thấy nó là một phần trong số liệu chung, và chuyển cuộc trao đổi sang việc cân hai bên.
Đôi khi câu chuyện ngược lại chỉ ra một điều số liệu của bạn chưa đo. Có thể vòng bốn không giúp loại người mà giúp đội kỹ thuật hiểu ứng viên để giao việc đúng ngay từ đầu. Nếu vậy, đó là lý do thật, và đề xuất của bạn nên tính tới nó, chẳng hạn giữ phần trao đổi đó trong vòng ba gộp lại. Nghe câu chuyện ngược như thông tin, không như đòn phản công, giúp bạn tìm ra đề xuất tốt hơn bản ban đầu.
Câu hỏi thường gặp
Thuyết phục sếp nên kể chuyện hay đưa số liệu trước?
Tuỳ sếp đã thấy vấn đề hay chưa. Nếu sếp chưa tin là có vấn đề, mở bằng một câu chuyện điển hình rồi đưa số. Nếu sếp đã biết và cần quyết có làm không, đưa số trước, câu chuyện ngắn sau để minh hoạ.
Chỉ có một câu chuyện, chưa có số liệu thì có nên đề xuất không?
Được, nhưng nói rõ đó là một trường hợp và đề xuất tìm hiểu thêm hoặc thử nhỏ, thay vì kết luận có vấn đề lớn. Một câu chuyện đủ để mở câu hỏi, chưa đủ để đòi thay đổi lớn.
Làm sao biết một câu chuyện có đại diện hay không?
Hỏi chuyện tương tự xảy ra mấy lần, có chuyện nào ngược lại không, và trường hợp này có điểm gì đặc biệt không. Nếu có số liệu, xem câu chuyện nằm ở giữa hay ở rìa của số liệu. Câu chuyện ở rìa là ngoại lệ, không nên dùng làm đại diện.
Dùng phần trăm hay dùng số đếm thì tốt hơn?
Với mẫu nhỏ, số đếm rõ và trung thực hơn, vì phần trăm trên mười người dễ trông to. Với mẫu lớn, phần trăm giúp so sánh. Tốt nhất là nói cả hai khi có thể, hoặc ít nhất cho biết phần trăm tính trên bao nhiêu.
Kể chuyện có làm buổi họp thiếu chuyên nghiệp không?
Không, nếu câu chuyện ngắn, đúng sự thật và phục vụ luận điểm. Câu chuyện thiếu chuyên nghiệp là câu chuyện dài dòng, tô vẽ, hoặc kể chuyện riêng tư của người khác. Một ca cụ thể trong ba bốn câu thường giúp cuộc họp tập trung hơn.