Câu hỏi phản biện là câu hỏi giúp làm rõ một khẳng định đang dựa vào đâu, chứ không nhằm bắt bẻ người nói; có sáu loại hay dùng: hỏi làm rõ, hỏi giả định, hỏi bằng chứng, hỏi góc nhìn khác, hỏi hệ quả và hỏi lại chính câu hỏi.
Đặt đúng một câu hỏi thường có tác dụng hơn đưa ra mười lý lẽ phản đối, vì nó để người nói tự nhìn lại lập luận của mình. Bài này phân biệt câu hỏi phản biện với câu bắt bẻ, đi qua sáu loại câu hỏi kèm câu mẫu, một ví dụ trong cuộc họp, cách nói cho mềm, một bài luyện mỗi ngày và những lúc không nên hỏi.
Câu hỏi phản biện khác câu bắt bẻ ở đâu
Hai loại câu hỏi có thể nhắm cùng một chỗ yếu, nhưng tác dụng ngược nhau. Khác biệt nằm ở mục đích và cách mở:
| Câu bắt bẻ | Câu hỏi phản biện | Khác ở chỗ |
|---|---|---|
| "Anh lấy đâu ra con số đó?" | "Con số đó anh lấy từ báo cáo nào ạ, để em xem thêm?" | Câu sau cho thấy mình muốn hiểu, không nghi ngờ người |
| "Vậy nếu không được thì ai chịu?" | "Nếu thử mà chưa được, mình sẽ biết sớm nhất ở bước nào?" | Câu sau hướng tới cách làm, không hướng tới đổ lỗi |
| "Chị có chắc không đấy?" | "Điều gì sẽ làm chị đổi ý về chuyện này?" | Câu sau mời người nói tự tìm giới hạn của mình |
| "Sao lúc trước không nói?" | "Thông tin này mới có hay mình bỏ sót từ trước ạ?" | Câu sau lấy thông tin, không trách |
Quy tắc nhanh: nếu người nghe có thể trả lời câu hỏi của bạn mà không phải tự vệ, đó là câu hỏi phản biện. Nếu trước khi trả lời họ phải chứng minh mình không sai, đó là câu bắt bẻ, dù nội dung hỏi có đúng chỗ đến đâu.
Sáu loại câu hỏi và câu mẫu
Hỏi làm rõ. Dùng khi một từ hay một ý có thể hiểu nhiều cách. Câu mẫu: "Khi anh nói giảm chi phí, anh nghĩ tới khoản nào trước?". Đây là loại an toàn nhất và nên hỏi đầu tiên, vì nhiều bất đồng tan ngay khi hai bên hiểu cùng một nghĩa.
Hỏi giả định. Dùng khi kết luận dựa vào một điều chưa được nói ra. Câu mẫu: "Mình đang giả định là khách cũ vẫn ở lại khi tăng giá, đúng không ạ?".
Hỏi bằng chứng. Dùng khi một khẳng định cần được đỡ. Câu mẫu: "Mình thấy điều này ở bao nhiêu trường hợp rồi?" hay "Có cách nào kiểm nhanh trước khi làm lớn không?".
Hỏi góc nhìn khác. Dùng khi mọi người đang nhìn từ một phía. Câu mẫu: "Nếu là bộ phận giao hàng, họ sẽ thấy đề xuất này thế nào?".
Hỏi hệ quả. Dùng khi một đề xuất có thể kéo theo điều khác. Câu mẫu: "Nếu làm vậy, ba tháng sau việc gì sẽ khác đi?".
Hỏi lại chính câu hỏi. Dùng khi cả nhóm đang tranh luận lạc đề. Câu mẫu: "Mình đang cần quyết điều gì hôm nay nhỉ?". Loại này ít được dùng nhưng thường tiết kiệm nhiều thời gian nhất.
Một cuộc họp ở TP Hồ Chí Minh: sáu câu hỏi trong mười phút
Phòng kinh doanh của một công ty phân phối đồ gia dụng họp về đề xuất của anh Hưng: "Giảm giá mười phần trăm cho đơn hàng đầu tiên để kéo khách mới." Chị Vy, phụ trách chăm sóc khách hàng, muốn hiểu kỹ trước khi đồng ý.
Chị hỏi làm rõ: "Khách mới là khách chưa từng mua, hay cả khách lâu rồi không mua ạ?" Anh Hưng nói chưa nghĩ tới nhóm thứ hai. Chị hỏi giả định: "Mình đang giả định khách mới chưa mua vì giá, đúng không anh?" Một đồng nghiệp chen vào: có khách nói chưa mua vì giao hàng chậm. Chị hỏi bằng chứng: "Mình có số khách bỏ giỏ hàng vì giá không ạ?" Chưa có. Chị hỏi góc nhìn khác: "Khách cũ thấy khách mới được giảm giá thì sao ạ?" Và hỏi hệ quả: "Sau đơn đầu, nếu giá trở lại bình thường, khách có ở lại không?"
Cuối cùng chị hỏi lại câu hỏi: "Hôm nay mình cần quyết có giảm giá không, hay quyết cách tìm ra vì sao khách mới chưa mua?" Cả phòng chọn vế sau. Chị Vy không phản đối đề xuất lần nào, nhưng sáu câu hỏi đã chuyển cuộc họp từ tranh cãi về con số mười phần trăm sang một việc có ích hơn. Lưu ý chị dùng chữ "mình" xuyên suốt, giữ cho câu hỏi là việc chung chứ không phải chất vấn riêng anh Hưng.
Cùng một câu hỏi, hai cách nói
Giọng điệu quyết định câu hỏi được nghe là tò mò hay là tấn công. Vài cách điều chỉnh đơn giản:
| Cách nói dễ bị nghe là tấn công | Cách nói mềm hơn, cùng nội dung | Mẹo áp dụng |
|---|---|---|
| "Tại sao anh lại nghĩ vậy?" | "Điều gì làm anh nghĩ vậy ạ?" | Đổi "tại sao" thành "điều gì", bớt cảm giác bị đòi giải trình |
| "Anh có bằng chứng không?" | "Mình đã thấy điều này ở đâu rồi anh nhỉ?" | Dùng "mình" để thành việc chung |
| "Ý đó sai vì…" | "Em đang băn khoăn chỗ này…" | Nói về băn khoăn của mình, không phán ý người khác |
| Hỏi liền ba câu | Hỏi một câu, chờ trả lời hết rồi mới hỏi tiếp | Hỏi dồn khiến người nghe phòng thủ |
| Hỏi trước mặt cả phòng khi người kia lúng túng | Hỏi riêng sau cuộc họp | Chọn chỗ hỏi cũng là một phần giọng điệu |
Không cần dùng hết. Chỉ riêng việc hỏi một câu rồi im lặng chờ trả lời đã làm câu hỏi mềm đi rất nhiều, vì người nghe thấy bạn thật sự muốn nghe.
Bài luyện mỗi ngày: một câu khẳng định, sáu câu hỏi
Bài này mất khoảng mười phút và không cần ai khác. Làm vào giờ nghỉ trưa hoặc trên đường về:
- Chọn một câu khẳng định bạn nghe được trong ngày, ở chỗ làm, trong nhóm chat hay trên quảng cáo. Chép nguyên văn.
- Viết sáu câu hỏi, mỗi loại một câu. Không cần câu hay, chỉ cần đúng loại.
- Đọc lại sáu câu, gạch câu nào nghe như bắt bẻ và viết lại theo cách mềm hơn.
- Khoanh một câu bạn thấy có ích nhất, tức là câu mà nếu được trả lời sẽ làm khẳng định rõ ra hoặc đổi đi nhiều nhất.
- Nếu có dịp, hỏi thật câu đó với người nói, rồi ghi lại họ trả lời thế nào.
Sau hai tuần, xem lại các câu đã khoanh. Bạn sẽ thấy mình hay chọn loại câu hỏi nào và hay quên loại nào. Hầu hết người mới quên loại thứ sáu, hỏi lại chính câu hỏi, dù đó là loại có ích nhất khi cuộc trao đổi đang rối.
Hỏi chính mình trước khi hỏi người khác
Sáu loại câu hỏi dùng cho ý kiến của chính bạn cũng hiệu quả y như vậy, và đó là cách luyện ít rủi ro nhất. Trước khi nói một ý quan trọng, tự hỏi:
- Từ quan trọng nhất trong ý mình có thể bị hiểu khác không?
- Mình đang giả định điều gì mà chưa kiểm?
- Mình đã thấy điều này ở bao nhiêu trường hợp, hay chỉ một lần đáng nhớ?
- Người phải làm theo ý này sẽ thấy nó thế nào?
- Nếu làm theo, điều gì sẽ thay đổi sau một thời gian?
- Mình đang trả lời đúng câu hỏi mọi người cần, hay một câu hỏi khác mà mình thích hơn?
Câu cuối hay bị bỏ qua nhất khi tự hỏi. Ta thường chuẩn bị rất kỹ cho câu hỏi mình muốn trả lời, chẳng hạn vì sao đề xuất của mình hay, trong khi người nghe đang cần biết chuyện khác, chẳng hạn ai sẽ làm và mất bao lâu.
Người quen tự hỏi mình sáu câu này thường đặt câu hỏi cho người khác nhẹ nhàng hơn, vì họ biết trả lời những câu đó không dễ, ngay cả với ý của chính mình.
Lúc nào không nên hỏi
Khi người kia đang cần được an ủi. Người thân kể chuyện buồn không phải để được phản biện. Hỏi giả định lúc đó là sai thời điểm, dù câu hỏi có đúng đến đâu. Nghe trước, hỏi để hiểu sau, khi họ đã bình tĩnh.
Khi việc đã quyết và đang chạy. Nếu không còn thay đổi được gì, câu hỏi phản biện thành lời trách muộn. Ghi lại để dùng cho lần rút kinh nghiệm sau thì có ích hơn.
Khi mình chỉ muốn thắng. Tự hỏi: nếu người kia trả lời tốt, mình có vui không? Nếu câu trả lời là không, câu hỏi của bạn đang là vũ khí. Dừng lại hoặc đổi câu hỏi.
Khi chuyện nhỏ không đáng. Không phải câu nói nào cũng cần được soi. Hỏi vặn từng chi tiết trong bữa ăn làm người khác mệt và khiến câu hỏi của bạn mất sức nặng khi thật sự cần.
Lỗi hay gặp khi mới tập đặt câu hỏi
Người mới học đặt câu hỏi phản biện thường mắc những lỗi giống nhau. Nhận ra sớm giúp bạn không làm hỏng các cuộc trao đổi trong lúc đang tập:
- Câu hỏi thật ra là khẳng định đội lốt. "Anh không thấy là cách này sẽ thất bại sao?" là một lời phán có dấu hỏi ở cuối. Người nghe nhận ra ngay và phản ứng như bị phản đối.
- Hỏi mà không nghe trả lời. Đang nghĩ câu hỏi tiếp theo trong lúc người kia trả lời câu trước. Họ sẽ thấy câu hỏi chỉ là thủ tục.
- Chỉ dùng một loại câu hỏi. Nhiều người quen hỏi bằng chứng và hỏi mãi loại đó, khiến cuộc trao đổi giống kiểm tra. Đổi loại giúp cuộc nói chuyện có nhịp.
- Hỏi quá rộng. "Anh nghĩ kỹ chưa?" không cho người nghe biết cần nghĩ kỹ chỗ nào. Câu hỏi tốt chỉ vào một chỗ cụ thể.
- Không cảm ơn câu trả lời. Một câu "à, em hiểu rồi, cảm ơn anh" sau khi được giải thích làm người kia sẵn lòng trả lời câu hỏi tiếp theo của bạn hơn.
Lỗi đầu tiên là phổ biến nhất. Cách soát: bỏ dấu hỏi đi và đọc lại câu. Nếu câu vẫn đứng được như một lời khẳng định, nó chưa phải câu hỏi thật.
Câu hỏi thường gặp
Câu hỏi phản biện có làm người khác khó chịu không?
Có thể, nếu hỏi dồn, hỏi trước đông người hoặc giọng như chất vấn. Hỏi từng câu, dùng chữ "mình", nói rõ là mình muốn hiểu thêm, và chọn đúng lúc, thì phần lớn người nghe thấy được tôn trọng chứ không bị tấn công.
Hỏi kiểu Socrates là gì?
Đó là lối hỏi liên tiếp để người nói tự xem xét lại ý của mình, thay vì người hỏi đưa ra câu trả lời. Sáu loại câu hỏi trong bài là một cách sắp xếp lối hỏi đó cho dễ dùng trong đời thường, không cần biết triết học.
Nên bắt đầu bằng loại câu hỏi nào?
Bắt đầu bằng câu hỏi làm rõ. Nó ít gây phòng thủ nhất và thường giải quyết được một phần bất đồng vì hai bên hiểu khác nhau một từ. Sau đó mới tới giả định và bằng chứng, khi người nói đã thấy bạn thật sự muốn hiểu.
Hỏi cấp trên có khác hỏi đồng nghiệp không?
Nội dung câu hỏi giống nhau, cách nói nên cẩn thận hơn: hỏi riêng nếu được, mở đầu bằng điều mình đồng ý, và đưa câu hỏi về mục tiêu chung. Với cấp trên, hỏi hệ quả và hỏi góc nhìn khác thường được đón nhận tốt hơn hỏi bằng chứng.
Làm sao luyện đặt câu hỏi nếu ít có dịp họp?
Dùng bài luyện mỗi ngày trên giấy với câu khẳng định từ quảng cáo, nhóm chat hay bài báo. Không cần hỏi thật mới học được; viết sáu câu hỏi cho một câu khẳng định là đủ để quen tay chọn đúng loại câu hỏi.