Đọc sách rèn tư duy phản biện chỉ thấm khi bạn đọc chậm từng chương với một câu hỏi cụ thể, ghi lại ý chính bằng lời của mình trên một trang, và thử ý đó vào một chuyện thật trong tuần. Đọc liền mười cuốn mà không thử gì thường chỉ để lại cảm giác mình đã hiểu.
Bài này không đưa danh sách dài. Chỉ có vài tên sách chắc chắn và đáng nhắc, còn phần chính là cách chọn sách, cách nhận ra sách "tư duy" kém chất lượng, cách đọc một chương, mẫu phiếu ghi chép, và những lỗi khiến người đọc nhiều mà lập luận không khá hơn.
Bốn loại sách giúp rèn lập luận
Sách về tư duy rất đa dạng. Mỗi loại cho một thứ khác nhau, và người đọc thường cần ít nhất hai loại để có cả lý thuyết lẫn thực hành:
| Loại sách | Đọc để có gì | Dấu hiệu một cuốn tốt |
|---|---|---|
| Sách về thiên kiến và cách não ra quyết định | Hiểu vì sao người thông minh vẫn nghĩ sai | Phân biệt rõ điều đã được kiểm chứng và điều còn bàn cãi |
| Sách nhập môn lô-gích, lập luận | Công cụ để mổ một lập luận | Có bài tập, ví dụ đời thường, ít ký hiệu không cần thiết |
| Sách về đọc số liệu, thống kê cho người thường | Không bị con số dắt mũi | Giải thích bằng ví dụ, không cần giỏi toán vẫn theo được |
| Sách kinh điển về hùng biện, thuyết phục | Hiểu gốc rễ của cách người ta thuyết phục nhau | Có bản dịch kèm chú giải, đọc chậm được |
Nếu mới bắt đầu, một cuốn loại thứ nhất và một cuốn loại thứ hai là đủ cho vài tháng. Loại thứ nhất giúp bạn khiêm tốn hơn về cách mình nghĩ; loại thứ hai cho bạn dụng cụ để làm gì đó với sự khiêm tốn ấy.
Vài tên sách đáng nhắc, và vì sao
"Tư duy nhanh và chậm" của Daniel Kahneman, xuất bản năm 2011, là cuốn nhiều người tìm đến đầu tiên. Sách trình bày hai kiểu suy nghĩ, một nhanh và tự động, một chậm và tốn sức, cùng rất nhiều thiên kiến mà Kahneman nghiên cứu, phần lớn cùng Amos Tversky. Sách dày và không dễ đọc liền một mạch; đọc mỗi tuần một hai chương là nhịp hợp lý, và không cần đọc theo đúng thứ tự nếu một phần nào đó gần với việc bạn đang làm.
Stephen Toulmin trong cuốn "The Uses of Argument" năm 1958 đưa ra một mô hình lập luận mà nay được dạy ở nhiều nơi: một lập luận có khẳng định, dữ kiện đỡ cho nó, lý lẽ nối dữ kiện với khẳng định, và những điều kiện giới hạn. Cuốn gốc khá hàn lâm; với người đọc phổ thông, nắm mô hình qua tài liệu giới thiệu rồi thử áp vào lập luận đời thường là đủ.
Xa hơn nữa, Aristotle trong tác phẩm thường được dịch là "Tu từ học" bàn ba cách thuyết phục: dựa vào uy tín người nói, dựa vào cảm xúc người nghe và dựa vào lý lẽ. Ba cách này vẫn giúp ích khi bạn soi một lời quảng cáo hay một bài phát biểu hôm nay. Ngoài ba cái tên này, khi chọn sách khác, hãy dùng các dấu hiệu ở phần dưới thay vì dựa vào lời giới thiệu trên bìa.
Dấu hiệu một cuốn sách "tư duy" nên bỏ qua
Thị trường có nhiều sách mang chữ tư duy trên bìa nhưng chính chúng lại lập luận lỏng lẻo. Nên cân nhắc lại khi thấy:
- Hứa thay đổi cách nghĩ trong vài ngày, hoặc hứa thành công, giàu có nhờ tư duy đúng.
- Toàn chuyện kể về người thành công, không có trường hợp người làm y như vậy mà thất bại. Đây chính là lỗi kẻ sống sót mà cuốn sách đáng ra phải dạy bạn tránh.
- Dẫn "các nhà khoa học đã chứng minh" mà không nói nghiên cứu nào, của ai, làm trên ai.
- Mọi chương đều kết luận cùng một ý, bất kể ví dụ là gì.
- Không có chỗ nào tác giả thừa nhận giới hạn của quan điểm mình hoặc trình bày ý kiến phản đối.
Một mẹo nhanh ở hiệu sách: mở một chương giữa, đọc hai trang. Nếu hai trang đó chỉ có câu khích lệ mà không có ý nào bạn có thể đem ra kiểm, đặt cuốn sách xuống.
Đọc một chương theo năm bước
Áp dụng cho các chương có ý chính rõ, thường dài mười lăm đến ba mươi trang. Mỗi chương chia làm hai buổi nếu cần.
- Trước khi đọc, lướt tiêu đề và các đề mục con, viết ra một câu hỏi bạn mong chương này trả lời.
- Đọc trọn chương một lượt, chỉ đánh dấu ở lề những chỗ thấy quan trọng, không ghi chép dài.
- Gấp sách, viết ba câu: chương này khẳng định gì, dựa trên bằng chứng nào, và nó trả lời câu hỏi của bạn đến đâu.
- Mở sách lại, đối chiếu ba câu của mình với chỗ đã đánh dấu, sửa chỗ hiểu lệch.
- Viết một tình huống trong tuần tới mà bạn có thể thử ý của chương này.
Đừng lo nếu bước ba khó: viết không ra ba câu nghĩa là chương đó chưa vào đầu, đọc lại phần đã đánh dấu là đủ, không cần đọc lại cả chương.
Bước năm là cầu nối giữa sách và đời. Không có nó, sách về tư duy chỉ là sách về tư duy; có nó, mỗi chương thành một bài tập.
Phiếu ghi chép một trang cho mỗi chương
Đừng chép lại câu hay. Một phiếu gọn với sáu ô giúp bạn đọc lại sau vài tháng vẫn hiểu ngay mình đã học gì:
- Tên sách, chương, ngày đọc.
- Ý chính bằng một câu của mình. Không dùng nguyên văn tác giả.
- Bằng chứng tác giả đưa ra. Thí nghiệm, quan sát, lập luận hay chỉ là chuyện kể.
- Một ví dụ của riêng mình. Một chuyện bạn từng gặp khớp với ý này.
- Một chỗ mình còn nghi. Điều chưa thuyết phục, hoặc điều cần đọc thêm.
- Việc thử trong tuần và kết quả. Để trống ô kết quả, điền sau.
Ô "một chỗ mình còn nghi" là ô quan trọng với người rèn tư duy phản biện. Đọc sách dạy nghi ngờ mà không nghi ngờ chính cuốn sách là bỏ lỡ bài học ngay trước mắt.
Giữ các phiếu trong một kẹp hồ sơ hoặc một thư mục riêng, xếp theo cuốn sách. Đọc xong cả cuốn, xếp các phiếu cạnh nhau và đọc riêng các ô "còn nghi": bạn sẽ thấy cuốn sách mạnh ở đâu, yếu ở đâu, và lần sau giới thiệu nó cho người khác bạn nói được cả hai mặt.
Thử ngay trong tuần: ví dụ chị Linh ở TP Hồ Chí Minh
Chị Linh làm nhân viên mua hàng, vừa đọc phần nói về hiệu ứng neo trong "Tư duy nhanh và chậm": con số đầu tiên ta nghe thấy kéo phán đoán sau đó về phía nó. Trên phiếu, ô việc thử của chị ghi: "Tuần này khi thương lượng giá với nhà cung cấp, để ý xem con số đầu tiên do ai đưa ra và mình bị kéo theo bao nhiêu."
Thứ tư, nhà cung cấp mở đầu bằng một mức giá cao rồi giảm dần. Chị thấy mình bắt đầu so mọi đề nghị với mức đầu đó thay vì với giá thị trường mà chị đã tìm hiểu từ trước. Lần thương lượng sau, chị chủ động nói con số dựa trên giá thị trường trước khi bên kia kịp đưa giá.
Chị điền ô kết quả: "Có bị neo. Lần sau nói số trước." Năm chữ đó đáng giá hơn mười trang ghi chép về hiệu ứng neo, vì nó là thứ chị đã thấy trên chính mình. Đó là cách một chương sách thành kỹ năng.
Những lỗi khiến đọc nhiều mà lập luận không khá hơn
Đọc để gật gù. Cảm giác "đúng quá" khi đọc không phải là học. Nếu đọc xong một chương mà không có ô nghi ngờ nào trên phiếu, có thể bạn chỉ đang được xác nhận điều mình vốn tin.
Dùng kiến thức mới để bắt lỗi người khác. Vừa học tên một thiên kiến là thấy nó khắp nơi ở người khác. Hãy tự đặt cho mình một luật: mỗi lần gọi tên một thiên kiến ở người khác, tìm một lần nó xảy ra ở chính mình.
Tin tuyệt đối mọi thí nghiệm nổi tiếng trong sách. Tâm lý học là ngành đang tiếp tục kiểm lại chính mình; một số kết quả từng được nhắc nhiều về sau không còn chắc như lúc mới công bố. Giữ thái độ: đây là bằng chứng tốt nhất đến lúc sách được viết, chưa phải chân lý.
Đọc xong không quay lại. Phần lớn ý trong sách tư duy chỉ thật sự rõ khi bạn đã gặp nó vài lần ngoài đời. Ba tháng sau khi đọc, mở lại các phiếu và đọc một lượt; nhiều ô "còn nghi" lúc đó sẽ tự có lời giải, hoặc trở thành câu hỏi rõ hơn.
Đọc nhiều cuốn cùng lúc. Ba cuốn tư duy song song dễ trộn lẫn khái niệm. Một cuốn chính, đọc chậm, kèm một cuốn nhẹ hơn để đổi không khí là đủ.
Đọc cùng người khác: một nhóm đọc nhỏ
Đọc một mình dễ rơi vào gật gù, đọc với vài người khác thì ý của bạn bị thử ngay. Một nhóm ba đến năm người, gặp nhau hoặc gọi điện mỗi hai tuần một lần trong khoảng một giờ, là đủ. Nhóm đồng nghiệp hay bạn cũ đều được, miễn mọi người đọc cùng một chương.
Cách chạy buổi đơn giản: mỗi người mang phiếu một trang của mình. Lần lượt đọc ô ý chính, rồi so xem mọi người hiểu chương đó có giống nhau không. Chỗ hiểu khác nhau thường là chỗ đáng bàn nhất. Sau đó mỗi người kể việc đã thử trong tuần và kết quả, kể cả kết quả không như mong đợi.
Giữ một luật: ai đưa ra nhận xét về chương sách phải chỉ được đoạn nào trong sách khiến mình nghĩ vậy. Luật này ngăn buổi đọc biến thành buổi bàn chuyện chung chung, và chính nó cũng là một bài tập lập luận: khẳng định phải có chỗ dựa. Nhóm như thế thường giữ được lâu hơn nhóm đọc nhiều mà không thử.
Câu hỏi thường gặp
Người mới nên đọc cuốn nào trước?
Nếu muốn hiểu vì sao mình hay nghĩ sai, có thể bắt đầu bằng "Tư duy nhanh và chậm" và đọc chậm từng chương. Nếu thấy cuốn đó quá dày, chọn một sách nhập môn về lập luận có nhiều bài tập đời thường, rồi quay lại sau.
Đọc sách tiếng Anh hay bản dịch tốt hơn?
Đọc thứ bạn hiểu sâu được. Bản dịch tốt giúp bạn tập trung vào ý thay vì vật lộn với ngôn ngữ. Khi gặp thuật ngữ quan trọng, ghi kèm cả tên tiếng Anh vào phiếu để dễ tra cứu và đối chiếu sau này.
Mỗi tháng nên đọc bao nhiêu cuốn về tư duy?
Một cuốn đọc kỹ và thử được vài ý là nhịp tốt cho người đi làm. Số lượng không quan trọng bằng số ý bạn đã thử vào đời thật. Nhiều người đọc một cuốn trong hai tháng mà thay đổi được cách nghĩ hơn người đọc mười cuốn.
Có cần học lô-gích hình thức không?
Không bắt buộc với mục đích lập luận trong đời sống. Hiểu điều kiện cần và đủ, câu nếu thì và cách phủ định một mệnh đề là phần lớn những gì bạn cần. Lô-gích hình thức đáng học nếu bạn thích, nhưng không phải điều kiện để nghĩ chặt.
Nghe sách nói có hiệu quả như đọc không?
Nghe sách hợp để làm quen ý chính và nhắc lại sau khi đã đọc. Với sách tư duy, nghe một lượt rồi đọc lại chương quan trọng và điền phiếu sẽ hiệu quả hơn nghe liên tục, vì việc dừng lại để viết mới làm ý ở lại lâu.