Trước khi gửi một email đề xuất, đăng một bài nêu quan điểm hay phát biểu trong cuộc họp, bạn có thể soát lập luận của mình bằng mười hai câu hỏi chia ba nhóm: mình đang khẳng định gì, mình dựa vào đâu, và nếu mình sai thì sao. Khi vội, ba câu đầu mỗi nhóm là đủ.
Bảng tự kiểm không làm lập luận của bạn hay lên ngay, nhưng nó bắt được những lỗi mà người đọc sẽ bắt: kết luận mạnh hơn bằng chứng, một giả định chỉ mình bạn thấy hiển nhiên, một phản bác dễ đoán mà bạn chưa trả lời. Dưới đây là bảng câu hỏi, một ví dụ soát trước và sau, bản rút gọn, những chỗ người ta hay tự cho qua và cách theo dõi xem mình yếu ở câu nào.
Khi nào nên mở bảng tự kiểm
Không cần soát mọi câu nói. Bảng tự kiểm đáng dùng khi lời bạn sắp nói hay viết sẽ được người khác dựa vào để quyết định, hoặc khó rút lại: email đề xuất gửi cấp trên, tin nhắn góp ý trong nhóm phụ huynh, bài đăng nêu quan điểm, phát biểu trong cuộc họp có biên bản, thư phản ánh gửi một đơn vị dịch vụ.
Một dấu hiệu khác, dễ bị bỏ qua hơn, là cảm xúc của chính bạn lúc đó. Khi bạn đang rất bực hoặc rất hào hứng về một ý, đó là lúc lập luận dễ lỏng nhất, vì cảm xúc lấp vào chỗ trống của lý do. Nếu đang muốn bấm gửi ngay, hãy coi đó là tín hiệu nên chờ năm phút và chạy bảng kiểm.
Ngược lại, chuyện trò thường ngày, góp ý nhanh với đồng nghiệp thân hay câu trả lời mang tính thông tin thì không cần. Dùng bảng cho mọi thứ sẽ làm bạn chậm và mệt, rồi bỏ luôn cả lúc thật sự cần.
Một cách chia dễ nhớ: nếu lời này sẽ được chuyển tiếp, lưu lại hoặc đọc to trước nhiều người, hãy soát. Nếu nó chỉ sống trong một cuộc trò chuyện ngắn giữa hai người và nói lại được ngay khi bị hiểu lầm, thì bản rút gọn ba câu ở phần sau là đủ.
Mười hai câu hỏi trong ba nhóm
Đọc lần lượt từng câu, trả lời trong đầu hoặc ghi nhanh. Cột cuối là dấu hiệu cho thấy câu đó chưa qua:
| Nhóm | Câu hỏi | Dấu hiệu chưa qua |
|---|---|---|
| Mình khẳng định gì | 1. Mình muốn người nghe tin hoặc làm gì, nói được trong một câu không? | Phải dùng hai ba câu mới nói hết ý chính |
| Mình khẳng định gì | 2. Khẳng định có mạnh hơn mức mình thật sự tin không? | Có chữ "luôn", "chắc chắn", "tất cả" mà mình không dám cược |
| Mình khẳng định gì | 3. Người đọc có thể hiểu khẳng định này theo nghĩa khác không? | Một từ chính có hai cách hiểu, như "sớm", "nhiều", "ổn" |
| Mình khẳng định gì | 4. Mình đang nói về sự việc, về đánh giá, hay về đề xuất? | Trộn ba loại trong cùng một câu |
| Mình dựa vào đâu | 5. Lý do mạnh nhất của mình là gì? | Kể ra năm lý do mà không chọn được một |
| Mình dựa vào đâu | 6. Lý do đó có bằng chứng gì ngoài cảm nhận của mình? | Chỉ có "mình thấy", "ai cũng biết" |
| Mình dựa vào đâu | 7. Điều gì phải đúng thì lý do mới dẫn tới kết luận? | Không viết ra được giả định nào, hoặc giả định nghe có vẻ yếu |
| Mình dựa vào đâu | 8. Ví dụ mình đưa có đại diện được cho trường hợp chung không? | Chỉ một ví dụ, và nó là chuyện của chính mình |
| Nếu mình sai thì sao | 9. Người không đồng ý sẽ nói gì đầu tiên? | Không đoán được, hoặc đoán được mà chưa trả lời |
| Nếu mình sai thì sao | 10. Có thông tin nào mình chưa có mà có thể làm đổi kết luận? | Nghĩ ra ngay một thông tin như vậy nhưng chưa hỏi |
| Nếu mình sai thì sao | 11. Nếu làm theo đề xuất mà kết quả không như ý, hậu quả lớn đến đâu? | Chưa nghĩ tới, hoặc hậu quả khó đảo ngược |
| Nếu mình sai thì sao | 12. Mình có lợi ích riêng gì nếu người khác tin mình không? | Có lợi ích mà chưa nói ra |
Câu mười hai dễ bị né nhất. Có lợi ích riêng không làm lập luận sai, nhưng nếu người khác tự phát hiện ra, họ sẽ nghi cả những lý do tốt. Nói ra trước thường làm bạn đáng tin hơn.
Soát thử một tin nhắn: trước và sau
Chị Ngọc, điều dưỡng ở một bệnh viện tại Khánh Hoà, định nhắn trưởng khoa: "Em nghĩ lịch trực mới không ổn, ai cũng mệt, mình nên quay lại lịch cũ ạ." Chị chạy bảng kiểm. Câu ba: chữ "không ổn" có nhiều cách hiểu. Câu hai: "ai cũng mệt" mạnh hơn điều chị biết chắc. Câu sáu: chị chỉ có cảm nhận của mình và hai đồng nghiệp đã than. Câu chín: trưởng khoa sẽ hỏi ngay "lịch cũ cũng có vấn đề nên mới đổi, quay lại thì sao?".
Chị viết lại: "Thưa chị, sau ba tuần theo lịch trực mới, em và hai bạn trong ca đêm thấy khoảng nghỉ giữa hai ca đêm liên tiếp chỉ còn một ngày, nên ca thứ hai rất mệt. Em biết lịch cũ có vấn đề thiếu người cuối tuần. Em đề xuất giữ lịch mới nhưng tách hai ca đêm ra ít nhất hai ngày, chị xem có được không ạ."
Bản sau dài hơn một chút nhưng mỗi phần đều làm việc: khẳng định cụ thể, bằng chứng nói rõ là của ba người, phản bác dễ đoán đã được trả lời trước, và đề xuất là một chỉnh sửa nhỏ chứ không phải đảo ngược. Trưởng khoa có thể vẫn không đồng ý, nhưng sẽ khó gạt đi bằng một câu.
Bản rút gọn ba câu khi đang vội
Mình muốn họ tin hoặc làm gì? Câu này gom câu một đến bốn. Nếu không nói được trong một câu, đừng gửi vội; người đọc cũng sẽ không biết bạn muốn gì.
Mình dựa vào đâu ngoài cảm nhận? Câu này gom câu năm đến tám. Nếu chỉ có cảm nhận, cứ gửi nhưng nói rõ đó là cảm nhận, ví dụ "em thấy" thay vì "ai cũng thấy". Lời nói đúng mức tin cậy của nó luôn khó bị bác hơn lời nói quá.
Họ sẽ phản bác gì đầu tiên? Câu này gom câu chín đến mười hai. Trả lời trước phản bác dễ đoán nhất trong một câu là cách nhanh nhất làm lập luận chặt hơn.
Ba câu này mất bao lâu? Khoảng một phút. Đủ ngắn để dùng trước mỗi tin nhắn quan trọng, kể cả khi bạn đang đứng trong thang máy. Nhiều người sau vài tháng dùng ba câu này mà không cần nhìn, và đó là lúc bảng đã thành thói quen.
Những câu người ta hay tự cho qua
Bảng kiểm chỉ có ích nếu trả lời thật. Đây là những chỗ người dùng thường tự dễ dãi với mình:
- Câu hai, mức độ khẳng định. Ta hay nghĩ "ai cũng hiểu là mình nói hơi quá thôi". Người đọc không biết bạn đang nói quá; họ đọc đúng chữ bạn viết.
- Câu bảy, giả định ngầm. Giả định của mình luôn có vẻ hiển nhiên với mình. Cách ép: viết "lập luận này chỉ đúng nếu…" rồi viết cho hết câu.
- Câu chín, phản bác. Ta hay đoán phản bác yếu nhất, dễ trả lời nhất. Hãy đoán phản bác mà người khó tính nhất trong phòng sẽ nói.
- Câu mười hai, lợi ích riêng. Ta hay tự nhủ "mình đề xuất vì công việc chung". Có thể đúng, nhưng nếu đề xuất làm mình đỡ việc hơn thì vẫn là lợi ích, nên nói ra.
Nếu thấy mình trả lời mọi câu đều "qua" quá nhanh, đó là dấu hiệu đang đọc lướt bảng. Chậm lại ở bốn câu trên, vì đó là chỗ phần lớn lập luận yếu bị lọt.
Tự kiểm hay nhờ người khác đọc
Bảng tự kiểm tốt nhưng có giới hạn: bạn không thể thấy hết điểm mù của chính mình. Lúc nào tự soát là đủ, lúc nào nên nhờ thêm một người đọc?
| Tình huống | Tự soát đủ chưa | Nếu nhờ người đọc thì nhờ ai |
|---|---|---|
| Tin nhắn góp ý thường ngày | Đủ, dùng bản ba câu | Không cần |
| Email đề xuất có ảnh hưởng tới người khác | Soát đủ mười hai câu | Một đồng nghiệp không liên quan trực tiếp |
| Thư phản ánh, khiếu nại | Soát đủ, để qua một đêm | Người thân bình tĩnh, chưa nghe chuyện từ trước |
| Bài đăng công khai nêu quan điểm | Soát đủ, đọc lại sau vài giờ | Người có quan điểm khác mình |
| Đề xuất mà mình có lợi ích riêng | Chưa đủ | Người không có lợi ích gì trong chuyện đó |
Khi nhờ người đọc, đừng hỏi "em viết vậy được không?" vì câu đó thường chỉ nhận về lời khen. Hỏi "nếu anh/chị là người nhận, câu nào làm anh/chị muốn cãi lại nhất?". Câu trả lời sẽ chỉ thẳng vào chỗ yếu.
Theo dõi xem mình hay rớt ở câu nào
Sau vài tuần dùng bảng, bạn sẽ có lợi lớn hơn nếu biết mình yếu ở đâu để dồn sức vào đó:
- Mỗi lần chạy bảng đủ mười hai câu, ghi số thứ tự những câu chưa qua vào một góc sổ, kèm ngày.
- Sau khoảng mười lần, đếm xem số nào xuất hiện nhiều nhất. Phần lớn người chỉ yếu ở hai ba câu, không phải cả bảng.
- Với câu hay rớt nhất, tìm một bài tập riêng. Hay rớt câu hai thì luyện thay chữ tuyệt đối bằng chữ đúng mức; hay rớt câu chín thì luyện viết phía bên kia trước khi viết phía mình.
- Một tháng sau đếm lại. Nếu câu đó ít rớt hơn, chuyển sang câu yếu kế tiếp.
Cách này biến một bảng kiểm chung thành một lộ trình riêng cho bạn. Bảng không đổi, nhưng chỗ bạn dồn sức thay đổi theo thời gian, và đó là cách tự chấm lập luận của mình mà không cần ai cho điểm.
Câu hỏi thường gặp
Mười hai câu có quá nhiều để dùng hằng ngày không?
Có, nếu dùng cho mọi tin nhắn. Mười hai câu dành cho những lời quan trọng, khó rút lại. Hằng ngày chỉ cần bản rút gọn ba câu: mình muốn họ tin gì, mình dựa vào đâu, họ sẽ phản bác gì đầu tiên.
Nên chạy bảng kiểm trước hay sau khi viết?
Sau khi đã viết bản nháp. Viết trước giúp ý được ra đầy đủ; nếu vừa viết vừa soát, bạn dễ bị kẹt và viết chậm. Viết xong, nghỉ vài phút rồi chạy bảng, sửa chỗ chưa qua, đọc lại một lượt rồi mới gửi.
Có thể dùng bảng này để soát lập luận của người khác không?
Dùng được, nhưng nên dùng để hỏi lại chứ không phải để chấm. Thay vì nói "lập luận của anh rớt câu bảy", hãy hỏi "anh đang giả định điều gì để đi tới kết luận này ạ?". Câu hỏi mở cửa, lời chấm thì đóng lại.
Nếu soát xong thấy lập luận của mình yếu quá thì sao?
Đó là kết quả tốt, vì bạn biết trước khi người khác biết. Có ba lựa chọn: tìm thêm bằng chứng, hạ mức khẳng định cho đúng với bằng chứng đang có, hoặc chuyển từ khẳng định sang câu hỏi để cùng mọi người tìm hiểu.
Học sinh lớn có dùng bảng này được không?
Được, nhất là khi viết thư góp ý cho lớp hay bài đăng trong nhóm. Có thể bắt đầu bằng bản ba câu cho dễ. Người lớn hướng dẫn chỉ nên hỏi các em đã nghĩ tới phản bác nào, không chấm điểm bài kiểm của các em.