LapLuan.comLập Luận
Suy luận đúng, suy luận sai

Mô hình lập luận Toulmin: sáu phần của một lý lẽ cho người không học lô-gích

Mô hình Toulmin chia một lý lẽ thành sáu phần: luận điểm, dữ kiện, căn cứ, hậu thuẫn, mức chắc chắn, ngoại lệ. Cách dùng nó để soát một đề xuất hay một lời khuyên.

Vietnamese woman in her thirties arranging six blank paper cards in a row on a kitchen table at home, overhead view, calm morning light

Mô hình lập luận Toulmin chia một lý lẽ thành sáu phần: luận điểm (điều bạn muốn người khác chấp nhận), dữ kiện (điều bạn dựa vào), căn cứ (vì sao dữ kiện dẫn tới luận điểm), hậu thuẫn (điều làm căn cứ đáng tin), mức chắc chắn (bạn chắc đến đâu) và ngoại lệ (khi nào luận điểm không đúng). Nhà triết học Stephen Toulmin đưa ra mô hình này trong cuốn sách năm 1958 về cách con người lập luận ngoài đời, không phải trong sách giáo khoa lô-gích.

Điểm mạnh của mô hình là nó giống cách người ta thật sự nói chuyện: ai cũng có luận điểm và dữ kiện, nhưng ít ai nói ra căn cứ, và càng ít ai nói ra ngoại lệ. Dùng sáu phần này như một danh sách soát, bạn sẽ thấy ngay đề xuất của mình hở ở đâu, và câu hỏi nào người nghe sẽ đặt ra. Phần dưới giải thích từng phần bằng một ví dụ chạy xuyên suốt, rồi chỉ cách áp vào một bài đăng, một cuộc họp, một lời khuyên trong nhà.

Sáu phần, một ví dụ

Ví dụ xuyên suốt: chị Mai, quản lý một quán ăn nhỏ ở Khánh Hoà, muốn đề xuất với chủ quán cho nghỉ thứ Hai.

PhầnCâu hỏi nó trả lờiTrong ví dụ của chị Mai
Luận điểmBạn muốn người khác chấp nhận điều gì?Quán nên nghỉ ngày thứ Hai.
Dữ kiệnBạn dựa vào điều gì?Sổ bán hàng ba tháng qua: thứ Hai luôn là ngày ít khách nhất, doanh thu chỉ đủ trả lương nhân viên ca đó.
Căn cứVì sao dữ kiện đó dẫn tới luận điểm?Một ngày mà doanh thu không bù được chi phí thì đóng cửa sẽ đỡ lỗ hơn mở.
Hậu thuẫnVì sao căn cứ đáng tin?Chi phí cố định như tiền thuê vẫn phải trả dù mở hay đóng, nên chỉ cần so doanh thu với chi phí phát sinh khi mở.
Mức chắc chắnBạn chắc đến đâu?Khá chắc, dựa trên ba tháng, chưa qua mùa du lịch.
Ngoại lệKhi nào luận điểm không đúng?Trừ mùa du lịch, ngày lễ rơi vào thứ Hai, hoặc khi có đơn đặt tiệc trước.

Nhìn bảng, bạn thấy đề xuất của chị Mai đứng vững hơn nhiều so với câu "thứ Hai vắng, nghỉ đi anh". Phần lớn công sức nằm ở ba dòng giữa, đúng là ba dòng mà người ta hay bỏ.

Căn cứ: cây cầu bị bỏ quên nhiều nhất

Trong ba phần đầu, người ta luôn nói luận điểm, thường nói dữ kiện, và gần như không bao giờ nói căn cứ. "Thứ Hai vắng khách, nên nghỉ" bỏ qua câu "một ngày không bù được chi phí thì nên đóng". Vấn đề là chủ quán có thể không đồng ý với chính câu đó. Anh ấy có thể nghĩ "mở đều đặn để khách quen không phải nhớ lịch nghỉ, dù lỗ một chút". Nếu chị Mai không nói căn cứ ra, hai người sẽ tranh luận về con số doanh thu trong khi chỗ khác nhau thật nằm ở căn cứ.

Toulmin dùng chữ "căn cứ" (tiếng Anh là warrant) cho phần này, và nó chính là giả định ngầm mà bài khác trong chuyên mục đã nói tới. Mô hình của ông chỉ đặt nó vào đúng chỗ trong cấu trúc, để bạn nhớ mà tìm.

Cách tìm căn cứ nhanh: đọc dữ kiện, đọc luận điểm, rồi hỏi "và vì sao điều đó có nghĩa là…?". Câu trả lời đầu tiên bật ra thường là căn cứ. Nếu bạn không trả lời được câu đó một cách rõ ràng, lập luận của bạn còn một lỗ hổng mà người nghe sẽ thấy trước bạn.

Một dấu hiệu khác của căn cứ bị giấu: người nghe gật đầu với dữ kiện nhưng vẫn lắc đầu với kết luận. Khi thấy vậy, đừng đưa thêm dữ kiện. Hãy hỏi họ thấy cây cầu nào chưa vững.

Hậu thuẫn, mức chắc chắn và ngoại lệ: ba phần làm lập luận đáng tin

Hậu thuẫn trả lời câu "căn cứ đó lấy ở đâu ra?". Với chuyện quán ăn, hậu thuẫn là cách tính chi phí. Với chuyện sức khoẻ, hậu thuẫn có thể là khuyến cáo của cơ sở y tế. Với chuyện trong công ty, hậu thuẫn có thể là quy định nội bộ hay kinh nghiệm từ một lần thử. Khi người nghe hỏi "sao em chắc thế?", họ đang hỏi hậu thuẫn.

Mức chắc chắn là phần trung thực nhất của lập luận. Chữ "chắc chắn", "khá chắc", "có lẽ", "trong phần lớn trường hợp" cho người nghe biết nên đặt bao nhiêu niềm tin vào lời bạn. Người nói "chắc chắn" cho mọi thứ sẽ dần mất uy tín, vì chỉ cần sai một lần là mọi lời khác bị nghi.

Ngoại lệ cho thấy bạn đã nghĩ kỹ. Nói trước "trừ mùa du lịch" khiến chủ quán thấy chị Mai đã tính tới điều anh định phản bác. Lập luận có ngoại lệ được nói rõ thường dễ được chấp nhận hơn lập luận tuyệt đối, vì người nghe không còn phải tự đi tìm lỗ hổng.

Ba phần này không cần dài. Một câu cho mỗi phần là đủ trong phần lớn tình huống. Bạn không viết luận văn, bạn chỉ chừa sẵn chỗ cho những câu hỏi người nghe sẽ hỏi.

Dùng mô hình Toulmin để soát một đề xuất trong năm phút

Trước khi gửi một đề xuất cho sếp, cho ban quản lý chung cư hay cho cả nhà, làm theo trình tự sau trên một tờ giấy:

  1. Viết luận điểm thành một câu. Nếu cần hai câu, có lẽ bạn đang có hai luận điểm, hãy tách ra.
  2. Liệt kê dữ kiện. Đánh dấu dữ kiện nào bạn đã kiểm, dữ kiện nào chỉ là ấn tượng.
  3. Viết câu căn cứ nối dữ kiện với luận điểm. Đọc to và hỏi: người nghe có đồng ý với câu này không?
  4. Nếu không chắc người nghe đồng ý, viết hậu thuẫn cho căn cứ.
  5. Chọn một chữ cho mức chắc chắn và tự hỏi nó có tương xứng với dữ kiện không.
  6. Viết ít nhất một ngoại lệ. Nếu không nghĩ ra được ngoại lệ nào, hỏi một người khác, vì gần như mọi luận điểm đời thường đều có ngoại lệ.

Bạn không cần đưa đủ sáu phần vào đề xuất cuối cùng. Mục đích của bước soát là để bạn biết lập luận của mình có chỗ nào yếu, rồi tự quyết định nói phần nào ra, phần nào giữ lại để trả lời khi được hỏi.

Dùng mô hình để nghe người khác

Mô hình Toulmin hữu ích không kém khi bạn là người nghe. Khi đọc một bài đăng khuyên mua một loại máy lọc nước, bạn có thể tách nhanh: luận điểm là "nên mua máy này", dữ kiện là "nước máy khu mình có mùi", căn cứ ngầm là "máy này khử được mùi đó", hậu thuẫn là... không thấy đâu. Mức chắc chắn là "chắc chắn", ngoại lệ không có.

Chỉ trong một phút, bạn biết bài đăng mạnh ở dữ kiện nhưng hổng ở căn cứ và hậu thuẫn. Câu hỏi đáng hỏi là: "Máy này khử mùi gì, có ai kiểm chưa?" chứ không phải "Nước khu mình có mùi thật không?", vì phần đó có lẽ đúng.

Với lời khuyên trong nhà cũng vậy. Khi người thân khuyên "đừng cho con học bơi sớm, nguy hiểm lắm", bạn có thể hỏi nhẹ: "Mẹ thấy nguy hiểm ở chỗ nào ạ?" để tìm căn cứ, và "trường hợp nào thì mẹ thấy được?" để tìm ngoại lệ. Hai câu hỏi đó biến một lời phản đối thành một cuộc bàn bạc có điều kiện cụ thể.

Vì sao mô hình này hợp với đời thường hơn lô-gích sách vở

Lô-gích trong sách giáo khoa thường đòi kết luận phải chắc chắn tuyệt đối: hoặc suy ra được, hoặc không. Nhưng phần lớn quyết định ngoài đời không có kiểu chắc chắn đó. Nên nghỉ thứ Hai không, có nên đổi nhà cung cấp không, có nên cho con học trường gần nhà không, tất cả đều dựa trên bằng chứng chưa đầy đủ và những quy tắc có ngoại lệ. Toulmin nhận ra khoảng cách này, và mô hình của ông được dựng để mô tả cách lập luận vẫn đáng tin dù không tuyệt đối.

Hai phần mức chắc chắn và ngoại lệ chính là chỗ khác biệt. Chúng cho phép bạn nói "khá chắc, trừ khi…" mà vẫn là một lập luận tử tế, chứ không phải lập luận hỏng. Điều này gần với cách một thợ sửa điện, một y tá hay một kế toán lâu năm nói chuyện: họ ít khi nói "chắc chắn", họ nói "thường là vậy, trừ trường hợp…".

Với người không học lô-gích, đó là tin tốt. Bạn không cần thuộc bảng ký hiệu hay quy tắc suy diễn nào. Bạn chỉ cần sáu câu hỏi, và sáu câu hỏi đó đã đủ để soát phần lớn những lập luận bạn gặp trong một tuần làm việc và sinh hoạt.

Chỗ hay sai khi áp dụng

Một số sai lầm thường gặp khi người mới làm quen với mô hình này:

  • Nhầm dữ kiện với căn cứ. Dữ kiện là chuyện đã xảy ra, đo được, thấy được. Căn cứ là quy tắc chung nối dữ kiện tới kết luận. "Thứ Hai vắng" là dữ kiện; "ngày lỗ thì nên đóng" là căn cứ.
  • Biến mô hình thành thủ tục rườm rà. Gửi cho sếp một đề xuất có sáu mục in đậm là làm khó người đọc. Dùng mô hình để nghĩ, rồi viết lại thành vài câu tự nhiên.
  • Bỏ phần ngoại lệ vì sợ yếu thế. Thực tế ngược lại: ngoại lệ nói trước là điểm cộng, ngoại lệ bị người khác chỉ ra mới là điểm trừ.
  • Dùng mô hình để bắt bẻ người thân. Hỏi "căn cứ của mẹ là gì?" bằng giọng của người chấm bài sẽ làm cuộc nói chuyện căng lên. Giữ thuật ngữ trong đầu, nói ra bằng lời thường.
  • Cho rằng có đủ sáu phần thì lập luận đúng. Mô hình giúp lập luận đầy đủ, không bảo đảm nó đúng. Dữ kiện vẫn có thể sai, căn cứ vẫn có thể không được chấp nhận.

Mô hình Toulmin là một khung để nhìn, không phải một công thức để thắng. Dùng nó đều đặn trong vài tuần, bạn sẽ thấy mình tự động hỏi "vì sao điều đó dẫn tới điều kia" mà không cần nhớ tên sáu phần.

Câu hỏi thường gặp

Mô hình Toulmin gồm những phần nào?

Gồm sáu phần: luận điểm là điều muốn được chấp nhận, dữ kiện là điều dựa vào, căn cứ nối dữ kiện tới luận điểm, hậu thuẫn làm căn cứ đáng tin, mức chắc chắn cho biết chắc đến đâu, và ngoại lệ cho biết khi nào luận điểm không đúng.

Toulmin là ai?

Stephen Toulmin là nhà triết học người Anh. Năm 1958 ông công bố một cuốn sách về cách con người lập luận trong đời thực, trong đó đưa ra mô hình sáu phần. Mô hình này sau đó được dùng rộng rãi trong dạy viết, dạy giao tiếp và soát lập luận.

Căn cứ và dữ kiện khác nhau thế nào?

Dữ kiện là chuyện cụ thể đã xảy ra hoặc đo được, ví dụ thứ Hai doanh thu thấp. Căn cứ là quy tắc chung giải thích vì sao dữ kiện dẫn tới kết luận, ví dụ ngày không bù được chi phí thì nên đóng cửa. Căn cứ thường không được nói ra.

Có cần nói đủ sáu phần mỗi khi lập luận không?

Không cần. Dùng sáu phần để tự soát trước khi nói, rồi chọn phần nào cần nói ra. Trong trao đổi thường ngày, nói rõ luận điểm, dữ kiện chính và một ngoại lệ là đủ, các phần khác để dành trả lời khi được hỏi.

Mô hình Toulmin có giúp lập luận chắc chắn đúng không?

Không. Mô hình giúp lập luận đầy đủ và dễ soát, chỉ ra chỗ còn hổng. Nhưng dữ kiện vẫn có thể sai và căn cứ vẫn có thể không được người nghe chấp nhận. Nó là khung để nhìn, không bảo đảm kết luận đúng.

Cần tư vấn cụ thể cho trường hợp của bạn?

Chúng tôi sẽ liên hệ trong vòng 24 giờ.

Đăng ký tư vấn ngay

Bài viết liên quan

Bạn cần hỗ trợ thêm?

Để lại thông tin, chúng tôi sẽ liên hệ trong 24 giờ.

hoặc
Gọi ngay 0926 138 138