Suy luận tương tự (còn gọi là loại suy) là khi thấy hai trường hợp giống nhau ở một số điểm rồi kết luận chúng cũng giống nhau ở một điểm khác. Nó hợp lý khi những điểm giống có liên quan trực tiếp tới điều đang kết luận, và không có điểm khác nào quan trọng hơn. Nó khập khiễng khi điểm giống chỉ là bề ngoài.
Đây là kiểu suy luận ta dùng nhiều nhất mà ít để ý: "Nhà chị Hằng lắp máy nước nóng loại này dùng tốt, nhà mình chắc cũng vậy", "Hồi trước công ty làm chương trình khuyến mãi tháng Tám hiệu quả, năm nay làm lại đi". Phần dưới giúp bạn kiểm một phép so sánh bằng ba câu hỏi, nhận ra so sánh khập khiễng, và dùng so sánh để giải thích cho người khác mà không bị bắt bẻ.
Suy luận tương tự có mặt ở khắp nơi
Mỗi lần học một việc mới, bạn đều dùng suy luận tương tự. Biết lái xe máy số, bạn đoán xe tay ga cũng có phanh trước phanh sau, và đoán đúng. Đã nuôi một đứa con qua tuổi mọc răng, bạn đoán đứa thứ hai cũng sẽ quấy vài đêm. Không có loại suy, mọi việc đều phải học lại từ đầu.
Trong công việc, loại suy là nền của kinh nghiệm. Một trưởng phòng nói "dự án này giống dự án năm ngoái, nên mình dự trù thời gian như năm ngoái" là đang dùng loại suy. Một luật sư dẫn lại cách giải quyết một vụ cũ cho vụ mới cũng vậy. Một người mua hàng đọc đánh giá của người khác rồi đoán mình sẽ hài lòng cũng vậy.
Vì loại suy quá phổ biến, sai lầm của nó cũng phổ biến. Một phép so sánh nghe rất hình ảnh, rất dễ nhớ, nên dễ thuyết phục người nghe hơn một chuỗi lý lẽ khô khan. Chính sức thuyết phục đó làm người ta quên kiểm xem hai thứ được so có thật sự giống nhau ở chỗ quan trọng không. Hai căn hộ cùng toà nhà, cùng diện tích, nhưng một căn hướng tây nắng gắt, thì máy lạnh dùng tốt ở căn này chưa chắc đủ mát ở căn kia.
Ba câu hỏi để kiểm một phép so sánh
Mỗi khi nghe hoặc định dùng một suy luận dạng "cái này giống cái kia, nên…", đi qua ba câu hỏi:
- Hai thứ giống nhau ở những điểm nào? Liệt kê cụ thể. "Cùng là quán cà phê" là quá chung; "cùng ở khu văn phòng, cùng bán mang đi, cùng tầm giá" là cụ thể.
- Những điểm giống đó có liên quan tới điều đang kết luận không? Nếu kết luận là "quán mình cũng nên mở bán từ sáu giờ sáng", thì điểm giống "ở khu văn phòng" có liên quan, còn điểm giống "cùng sơn màu xanh" thì không.
- Có điểm khác nào đủ quan trọng để lật kết luận không? Quán kia gần bến xe buýt, quán mình nằm trong hẻm. Điểm khác này có thể quan trọng hơn mọi điểm giống cộng lại.
Câu hỏi thứ ba là câu hay bị bỏ qua nhất, vì người đưa ra phép so sánh thường đã chọn sẵn những điểm giống để kể. Muốn kiểm cho công bằng, bạn phải tự đi tìm điểm khác.
Một mẹo nhỏ: viết điểm giống và điểm khác thành hai cột, rồi đánh dấu những dòng nào thật sự liên quan tới kết luận. Thường bạn sẽ thấy cột giống dài nhưng ít dòng được đánh dấu, còn cột khác ngắn nhưng có một dòng quyết định.
So sánh hợp lý và so sánh khập khiễng
Các cặp so sánh dưới đây nghe giống nhau nhưng có sức nặng rất khác.
| Phép so sánh | Hợp lý hay khập khiễng | Vì sao |
|---|---|---|
| "Bé nhà chị dị ứng tôm, bé nhà mình chưa ăn tôm bao giờ, nên cho ăn thử ít một như chị làm." | Hợp lý về cách làm | Cách thử thận trọng không phụ thuộc vào việc hai bé giống nhau |
| "Bé nhà chị không dị ứng tôm, nên bé nhà mình chắc cũng không." | Khập khiễng | Dị ứng phụ thuộc cơ địa từng người, không phụ thuộc chuyện hai nhà quen nhau |
| "Chi nhánh Cần Thơ tăng doanh số nhờ giao hàng tận nơi, chi nhánh Huế cũng nên thử." | Hợp lý để thử | Cùng mô hình bán, nhưng cần xem mật độ khách và đường sá có khác không |
| "Công ty là một gia đình, nên nhân viên phải hy sinh như con cái." | Khập khiễng | Công ty và gia đình giống nhau ở sự gắn bó, nhưng khác căn bản ở hợp đồng, lương và quyền rời đi |
| "Học ngoại ngữ như tập thể dục, ngày nào cũng một chút thì hơn dồn một buổi." | Hợp lý để giải thích | Cả hai đều dựa vào lặp lại đều đặn, điểm giống liên quan trực tiếp tới kết luận |
Để ý dòng thứ tư: những phép so sánh mang tính hình ảnh mạnh, như "công ty là gia đình", thường được dùng để kéo theo một nghĩa vụ mà điểm giống không đỡ nổi.
Tình huống: hai hàng xóm bàn chuyện lắp pin mặt trời ở Lâm Đồng
Ở một khu dân cư tại Lâm Đồng, anh Đạt nói với hàng xóm: "Nhà anh Sơn đầu ngõ lắp pin mặt trời, tiền điện giảm hẳn. Nhà mình cũng mái tôn, cũng bốn người, lắp đi cho đỡ." Chị vợ anh hàng xóm hỏi lại: "Nhà anh Sơn mái hướng nào anh? Nhà mình có cây bơ lớn che nửa mái buổi chiều đó."
Câu hỏi của chị đi đúng vào câu hỏi thứ ba: điểm khác có quan trọng không. Mái tôn và bốn người là điểm giống, nhưng chỉ liên quan một phần tới kết luận. Lượng nắng chiếu lên mái mới là thứ quyết định pin tạo ra bao nhiêu điện, và cây bơ che nửa mái là một điểm khác có thể lật cả phép so sánh. Ngoài ra còn thói quen dùng điện: nhà anh Sơn có thể dùng nhiều điện ban ngày, nhà mình đi làm cả ngày, điện dùng chủ yếu buổi tối.
Hai nhà không cần cãi nhau về chuyện pin mặt trời tốt hay xấu. Họ chỉ cần thống nhất những điểm cần so: hướng mái, bóng cây, giờ dùng điện. Sau đó việc nhờ thợ đến khảo sát mái nhà mình trở thành bước rõ ràng tiếp theo, thay vì quyết định dựa trên một lời kể.
Loại suy từ chính quá khứ của mình: "lần trước làm vậy được"
Một dạng loại suy rất hay gặp ở công sở là so sánh với chính mình trong quá khứ. "Năm ngoái chạy khuyến mãi tháng Tám hiệu quả, năm nay làm lại" nghe chắc chắn hơn so sánh với người khác, vì đó là kinh nghiệm thật của chính đơn vị. Nhưng năm ngoái và năm nay vẫn là hai trường hợp khác nhau, và câu hỏi thứ ba vẫn phải được hỏi: có gì đã thay đổi?
Những thứ hay thay đổi mà người ta quên kiểm: tập khách hàng (năm ngoái chủ yếu khách cũ, năm nay nhiều khách mới), đối thủ (năm ngoái chỉ mình mình khuyến mãi, năm nay cả khu cùng làm), kênh bán (năm ngoái bán tại cửa hàng là chính, năm nay đơn trực tuyến chiếm phần lớn), và cả bản thân sản phẩm. Một thay đổi trong số đó đủ làm kết quả năm nay khác hẳn.
Cách làm thực tế: trước khi lặp lại một việc từng thành công, viết ra ba lý do vì sao nó thành công lần trước, rồi kiểm từng lý do còn đúng năm nay không. Nếu cả ba còn đúng, loại suy khá mạnh. Nếu một lý do đã mất, hãy coi việc làm lại là một thử nghiệm mới, đặt kỳ vọng thấp hơn và theo dõi sát hơn, chứ đừng coi là chắc thắng chỉ vì "lần trước được".
Dùng so sánh để giải thích cho người khác
So sánh để giải thích khác so sánh để chứng minh. "Lãi kép giống quả cầu tuyết lăn" giúp người nghe hình dung, nhưng không chứng minh được gửi tiết kiệm có lợi. Dùng so sánh để mở đường, rồi đưa lý lẽ thật để đỡ kết luận.
Chọn điểm giống đúng chỗ. Muốn giải thích vì sao cần nghỉ giữa giờ làm, so với "điện thoại cần sạc" làm rõ ý về năng lượng cạn dần. So với "xe cần thay dầu" thì lệch ý, vì thay dầu là việc định kỳ dài, không phải việc vài giờ một lần.
Nói trước giới hạn của phép so sánh. "Nói nôm na thì giống vậy, tất nhiên người không phải máy, nhưng ý là…" Câu rào nhẹ này ngăn người nghe kéo phép so sánh đi xa hơn bạn muốn.
Đừng chồng nhiều phép so sánh. Một phép so sánh rõ hơn ba phép so sánh mỗi cái một nửa. Chồng hình ảnh lên nhau làm người nghe nhớ hình ảnh mà quên ý chính.
Chọn hình ảnh gần với người nghe. Giải thích chuyện chia nhỏ việc cho một người bán hàng ở chợ, so với cách xếp hàng theo từng rổ dễ hiểu hơn so với một ví dụ về quản lý dự án. Phép so sánh chỉ giúp được khi vế bên kia là thứ người nghe đã quen thuộc, nếu không bạn đang bắt họ hiểu hai thứ lạ cùng lúc.
Đáp lại một so sánh khập khiễng thế nào
Khi người khác đưa ra một phép so sánh bạn thấy không ổn, thay vì nói "so sánh vậy là khập khiễng", thử những cách sau:
- Thừa nhận điểm giống: "Đúng là hai chuyện giống nhau ở chỗ…"
- Chỉ ra một điểm khác cụ thể và liên quan: "…nhưng khác ở chỗ…, mà chỗ này lại ảnh hưởng tới chuyện mình đang bàn."
- Đề xuất một phép so sánh sát hơn nếu có: "Nếu so với trường hợp… thì có lẽ giống hơn."
- Hỏi lại người nói: "Theo anh, điểm khác này có làm thay đổi kết quả không?" để họ tự cân.
- Nếu so sánh chỉ để minh hoạ, đừng bắt bẻ. Một hình ảnh vui trong câu chuyện không cần phải chặt chẽ như một bằng chứng.
Cách đáp này tốn thêm vài câu nhưng giữ được không khí, vì người kia không thấy mình bị gán là "lập luận sai", chỉ thấy có thêm một yếu tố cần cân.
Câu hỏi thường gặp
Suy luận tương tự là gì?
Là suy luận từ việc hai trường hợp giống nhau ở một số điểm để kết luận chúng cũng giống nhau ở điểm khác. Ví dụ nhà hàng xóm lắp thiết bị này dùng tốt, nhà mình giống nhà họ nên chắc cũng dùng tốt.
Khi nào một phép so sánh được coi là khập khiễng?
Khi những điểm giống giữa hai thứ không liên quan tới điều đang kết luận, hoặc khi có một điểm khác quan trọng đủ để lật kết luận. So sánh chỉ dựa vào bề ngoài mà bỏ qua chỗ khác biệt căn bản là khập khiễng.
Làm sao kiểm nhanh một phép so sánh?
Hỏi ba câu: hai thứ giống nhau ở đâu, những điểm giống đó có liên quan tới kết luận không, và có điểm khác nào đủ quan trọng để lật kết luận không. Câu thứ ba thường quyết định.
Có nên dùng so sánh khi thuyết phục người khác không?
Nên dùng để giải thích và giúp người nghe hình dung, nhưng đừng để phép so sánh thay cho lý lẽ. Sau hình ảnh, cần đưa dữ kiện và lý do thật để đỡ kết luận, và nói trước giới hạn của phép so sánh.
Suy luận tương tự khác quy nạp thế nào?
Quy nạp đi từ nhiều trường hợp tới một quy tắc chung. Suy luận tương tự đi từ một hay vài trường hợp cụ thể sang một trường hợp cụ thể khác mà không cần quy tắc chung. Cả hai đều chỉ cho kết luận có khả năng đúng, không chắc chắn.