Trung bình là tổng chia cho số lượng; trung vị là con số đứng giữa khi xếp tất cả từ thấp đến cao. Khi có vài giá trị rất lớn, như vài người lương rất cao, trung bình bị kéo lên và không còn mô tả mức phần đông nhận được, còn trung vị thì hầu như không đổi. Vì vậy, gặp câu "thu nhập trung bình", "giá trung bình", "thời gian trung bình", hãy hỏi đó là trung bình hay trung vị, và dữ liệu có bị lệch về một phía không.
Bài này đặt hai khái niệm cạnh nhau trong một bảng, đi qua một dãy số nhỏ để bạn tự thấy khác biệt, phân tích một tin tuyển dụng giả định, và chỉ cách tự tính trung vị không cần bảng tính. Mọi con số trong bài là giả định.
Hai con số trả lời hai câu hỏi khác nhau
Trung bình và trung vị không phải phiên bản "đúng" và "sai" của nhau, cũng không phải một con số dành cho người giỏi toán. Chúng trả lời hai câu hỏi khác nhau, và chọn sai câu hỏi mới là chỗ đánh lừa.
| Tiêu chí | Trung bình | Trung vị |
|---|---|---|
| Cách tính | Cộng tất cả rồi chia cho số lượng | Xếp từ thấp đến cao, lấy số đứng giữa |
| Trả lời câu hỏi | "Nếu chia đều tổng số thì mỗi người được bao nhiêu?" | "Người ở giữa nhận bao nhiêu?" |
| Khi có vài giá trị cực lớn | Bị kéo lên mạnh | Gần như không đổi |
| Hợp để dùng khi | Tính tổng ngân sách, tổng chi phí, dự trù vật tư | Mô tả mức "điển hình" của lương, giá nhà, thời gian chờ |
| Điểm yếu | Không cho biết phần đông ở đâu | Không cho biết tổng, bỏ qua độ lớn của hai đầu |
Một quy tắc nhớ nhanh: nếu bạn quan tâm đến tổng tiền, tổng thời gian, tổng lượng hàng, dùng trung bình. Nếu bạn quan tâm đến một người bình thường sẽ gặp gì, hãy tìm trung vị. Khi người trình bày dùng trung bình để trả lời câu hỏi thứ hai, con số thường đẹp hơn thực tế.
Ví dụ một dãy lương nhỏ để thấy khác biệt
Giả định một văn phòng nhỏ có chín người, lương tháng (triệu đồng) lần lượt: 8, 9, 9, 10, 11, 12, 13, 15 và 75. Người cuối là giám đốc kiêm chủ. Tổng là 162, chia chín người được trung bình 18 triệu. Xếp từ thấp đến cao, người đứng thứ năm nhận 11 triệu, đó là trung vị.
Câu "lương trung bình ở công ty là 18 triệu" đúng về phép tính. Nhưng tám trên chín người nhận dưới 18 triệu, và một người mới vào nghe câu đó sẽ kỳ vọng sai. Nếu thay giám đốc bằng người nhận 150 triệu, trung bình nhảy lên khoảng 26 triệu trong khi trung vị vẫn là 11. Không ai trong tám người còn lại được tăng lương, nhưng "lương trung bình" tăng gần một nửa.
Bây giờ đảo lại: nếu mục đích là dự trù quỹ lương năm sau, con số cần là tổng, tức trung bình nhân số người. Trung vị 11 triệu nhân chín người sẽ thiếu xa so với số tiền thật phải chi. Đây là lý do không nên coi trung vị lúc nào cũng tốt hơn; nó chỉ tốt hơn khi câu hỏi là về người điển hình.
Bài học của dãy số này: nhìn kỹ hình dạng dữ liệu. Khi phần lớn giá trị dồn về một phía và vài giá trị kéo dài ra phía kia, trung bình và trung vị sẽ tách xa nhau. Khoảng cách giữa hai con số đó chính là dấu hiệu dữ liệu bị lệch.
Tình huống: tin tuyển dụng ở Đà Nẵng ghi "thu nhập trung bình 25 triệu"
Giả định Minh, sinh viên mới ra trường ở Đà Nẵng, đọc tin tuyển nhân viên kinh doanh bất động sản: "Thu nhập trung bình của đội ngũ 25 triệu/tháng." Minh hỏi chị khoá trên, người từng làm ở một công ty tương tự.
Chị hỏi lại ba câu. "Trung bình của ai? Có tính trưởng nhóm, giám đốc kinh doanh không?" "Trung bình theo tháng nào? Tháng cao điểm cuối năm hay cả năm?" "Lương cứng là bao nhiêu, phần còn lại là hoa hồng phải không?" Rồi chị kể: ở công ty chị từng làm, vài người giỏi nhất một tháng nhận hàng trăm triệu khi chốt được căn lớn, phần đông nhận lương cứng cộng chút hoa hồng, nhiều tháng không có giao dịch.
Minh hỏi thẳng người tuyển dụng: "Anh/chị cho em hỏi, một nhân viên năm đầu ở mức giữa thường nhận bao nhiêu mỗi tháng ạ?" Câu hỏi này yêu cầu trung vị mà không cần dùng chữ "trung vị", và đặt đúng nhóm so sánh là người mới. Câu trả lời nhận được thấp hơn nhiều so với 25 triệu, nhưng đó là con số Minh cần để quyết định có chọn việc này hay không.
Người tuyển dụng không nói dối. Họ chọn con số đúng nhưng trả lời câu hỏi khác với câu hỏi của người đi xin việc.
Khi nào trung bình đánh lừa, khi nào trung vị đánh lừa
Trung bình đánh lừa khi dữ liệu lệch về một phía. Thu nhập, giá nhà, số lượt xem bài đăng, doanh thu của các cửa hàng trong một chuỗi đều có vài giá trị rất lớn. Ở những chỗ này, trung bình mô tả nhóm "đỉnh" nhiều hơn mô tả số đông. Dấu hiệu nhận ra: trong nhóm có vài trường hợp được kể lại như chuyện hiếm, "có người một tháng kiếm cả trăm triệu".
Trung vị đánh lừa khi cái bạn cần là tổng hoặc rủi ro ở đầu mút. Một tuyến xe buýt có thời gian chờ trung vị 10 phút nhưng thỉnh thoảng có chuyến trễ một tiếng. Nếu bạn phải đi phỏng vấn đúng giờ, cái đuôi một tiếng đó mới là thứ cần biết, và trung vị giấu nó đi.
Cả hai đều đánh lừa khi đứng một mình. Không con số đơn lẻ nào mô tả được cả một nhóm. Thêm khoảng giá trị (thấp nhất – cao nhất), hoặc "một phần tư thấp nhất nhận dưới bao nhiêu", là đủ để người nghe hình dung.
Đổi giữa hai con số giữa chừng là dấu hiệu cần chú ý. Một báo cáo năm trước dùng trung vị, năm nay đổi sang trung bình và khoe "tăng mạnh" có thể chỉ do đổi cách tính. Hãy kiểm cùng một chỉ số qua các năm.
Những con số đời thường hay được nói bằng trung bình
Khi gặp các loại con số sau, mặc định nên hỏi thêm về trung vị hoặc khoảng giá trị.
- Lương và thu nhập theo nghề, theo công ty. Vài người thu nhập rất cao kéo trung bình lên.
- Giá nhà, giá thuê theo khu vực. Vài căn cao cấp làm "giá trung bình khu này" vượt xa căn bình thường.
- Chi phí đám cưới, chi phí học thêm mỗi năm. Vài gia đình chi rất nhiều làm người khác tưởng mình đang chi quá ít.
- Thời gian giao hàng, thời gian xử lý hồ sơ. Phần lớn nhanh, vài trường hợp rất chậm; cái bạn cần biết là khả năng mình rơi vào nhóm chậm.
- Số lượt xem, số lượt thích bài đăng. Một bài lan truyền mạnh làm "trung bình mỗi bài" vô nghĩa với các bài còn lại.
Điểm chung của năm loại: chúng có đuôi dài về phía giá trị lớn. Ở những chỗ có đuôi dài, trung bình gần như luôn cao hơn trung vị, và chênh lệch càng lớn thì càng nên nghi ngờ khi ai đó chỉ đưa ra trung bình để mô tả người bình thường.
Cách tự tính trung vị không cần bảng tính
Khi có trong tay một danh sách ngắn, như giá thuê phòng bạn bè chia sẻ hay báo giá của vài thợ, bạn tự tính được trong một phút.
- Viết các con số ra một hàng, xếp từ nhỏ đến lớn.
- Đếm số lượng. Nếu là số lẻ, trung vị là con số đứng chính giữa: với 7 số thì là số thứ tư.
- Nếu là số chẵn, lấy hai số đứng giữa cộng lại chia đôi: với 8 số thì là trung bình của số thứ tư và thứ năm.
- Tính thêm trung bình (tổng chia số lượng) để so sánh với trung vị.
- Nếu trung bình cao hơn trung vị nhiều, tìm xem giá trị nào kéo lệch, và tự hỏi giá trị đó có liên quan đến trường hợp của mình không.
Ví dụ giả định: sáu báo giá sửa mái nhà 4, 5, 5, 6, 7 và 18 triệu đồng. Trung vị là 5,5 triệu, trung bình 7,5 triệu. Báo giá 18 triệu có thể đến từ một thợ làm thêm hạng mục khác; trước khi coi 7,5 triệu là "giá thị trường", hãy hỏi lại báo giá đó gồm những gì.
Câu hỏi nên hỏi khi chỉ có một con số "trung bình"
Trong đời thường, bạn hiếm khi có trong tay cả danh sách để tự tính. Thường chỉ có một câu: "chi phí trung bình", "điểm đánh giá trung bình 4,6 sao", "trung bình mỗi khách tiết kiệm 2 triệu". Khi đó, bốn câu hỏi sau giúp bạn đoán được con số đang mô tả ai.
Thứ nhất, "trung bình của nhóm nào?" Có tính những người ở đầu mút không, như giám đốc trong bảng lương hay khách mua sỉ trong số liệu bán lẻ. Thứ hai, "thấp nhất và cao nhất là bao nhiêu?" Chỉ hai con số này đã cho bạn biết dữ liệu trải rộng đến đâu. Thứ ba, "phần đông rơi vào khoảng nào?" Câu này kéo người trả lời về phía trung vị mà không cần thuật ngữ. Thứ tư, "trường hợp giống mình thì sao?" Người mới, nhà ở xa trung tâm, đơn hàng nhỏ, đó mới là nhóm so sánh có ích cho bạn.
Không phải lúc nào cũng hỏi được cả bốn câu. Nhưng chỉ cần nhớ rằng một con số trung bình đứng một mình là một bản tóm tắt rất thô, bạn sẽ không còn tự so mình với nó rồi thấy mình thua kém. Rất nhiều người cảm thấy thu nhập, chi tiêu hay thành tích của mình "dưới trung bình" chỉ vì đang so với một con số bị vài trường hợp cực lớn kéo lên. Biết điều đó không làm con số đổi đi, nhưng giúp bạn đặt nó đúng chỗ.
Câu hỏi thường gặp
Trung vị là gì?
Trung vị là giá trị đứng giữa khi xếp tất cả các con số từ thấp đến cao. Một nửa số giá trị nằm dưới nó, một nửa nằm trên. Nó ít bị ảnh hưởng bởi vài giá trị quá lớn hoặc quá nhỏ.
Vì sao lương trung bình thường cao hơn lương của phần đông người?
Vì thu nhập có vài người nhận rất cao, và trung bình cộng cả những khoản đó vào rồi chia đều. Kết quả là con số trung bình cao hơn mức người đứng giữa nhận được, nên phần đông thấy mình dưới trung bình.
Khi nào nên dùng trung bình thay vì trung vị?
Khi bạn cần biết tổng, như dự trù ngân sách, tính tổng chi phí vận hành hay lượng vật tư cần mua. Lúc đó trung bình nhân số lượng cho ra tổng chính xác, còn trung vị thì không.
Trung bình và trung vị bằng nhau thì có nghĩa gì?
Thường có nghĩa dữ liệu phân bố khá cân đối hai phía, không có vài giá trị cực đoan kéo lệch. Tuy vậy vẫn nên xem thêm khoảng thấp nhất và cao nhất để biết các giá trị trải rộng đến đâu.
Có cách hỏi trung vị mà không cần dùng thuật ngữ không?
Có. Hãy hỏi "người ở mức giữa thường nhận bao nhiêu" hoặc "một nửa số người nhận dưới mức nào". Câu hỏi đời thường như vậy dễ được trả lời hơn và tránh việc người nghe thấy bị kiểm tra kiến thức.