Mọi mức tăng hay giảm đều được đo so với một mốc. Chọn mốc là quyết định quan trọng nhất trong phép so sánh: lấy tháng thấp nhất làm gốc thì tháng nào cũng là "tăng trưởng", lấy đỉnh làm gốc thì tháng nào cũng là "sụt giảm". Khi nghe một con số tăng trưởng, hãy hỏi "so với lúc nào" và "vì sao lại chọn lúc đó", rồi tự so với một mốc công bằng hơn, thường là cùng kỳ năm trước.
Bài này bắt đầu bằng một bản tin nội bộ giả định của một nhà hàng ở Nha Trang, rồi đi qua bốn kiểu chọn mốc hay gặp, chuyện mùa vụ, chuyện cắt khung thời gian, các phép so "trước và sau" khập khiễng, cùng các câu đáp lại lịch sự. Mọi con số là giả định.
Tình huống: bản tin nội bộ của một nhà hàng hải sản ở Nha Trang
Giả định đầu tháng Năm, quản lý một nhà hàng hải sản ở Nha Trang gửi bản tin cho chủ đầu tư: "Doanh thu tháng Tư đạt 820 triệu, tăng 64% so với tháng Hai. Chiến dịch quảng bá mới đang phát huy hiệu quả." Chủ đầu tư hài lòng và tính chuyện tăng ngân sách quảng bá.
Người kế toán thuê ngoài đọc lại và nhắn: "Anh ơi, tháng Hai năm nay rơi vào Tết, nhà hàng đóng cửa chín ngày. Em so thử tháng Tư năm nay với tháng Tư năm ngoái thì doanh thu tăng khoảng 5%, cũng gần bằng mức tăng giá thực đơn từ đầu năm." Không có gì sai trong câu của quản lý; tháng Tư đúng là cao hơn tháng Hai 64%. Nhưng tháng Tư năm nào cũng cao hơn tháng Hai, kể cả những năm không có chiến dịch nào.
Bản tin đã chọn đúng cái đáy của năm làm mốc. Người đọc nhìn thấy "64%" và "chiến dịch mới" đứng cạnh nhau, tự nối hai thứ thành quan hệ nhân quả. Nếu chủ đầu tư tăng ngân sách dựa trên con số này, họ đang trả tiền cho mùa du lịch chứ không phải cho chiến dịch.
Câu hỏi của người kế toán ngắn và không buộc tội ai: chỉ đưa ra một mốc khác, công bằng hơn, rồi để con số tự nói. Đó là cách làm nên học, vì người viết bản tin nhiều khi cũng không nhận ra mình đang chọn mốc đẹp.
Bốn kiểu chọn mốc hay gặp
Phần lớn so sánh gây hiểu lầm rơi vào một trong bốn kiểu sau. Ví dụ đều giả định.
| Kiểu chọn mốc | Ví dụ | Vì sao trông đẹp | Mốc công bằng hơn |
|---|---|---|---|
| Lấy đáy làm gốc | "Tăng 64% so với tháng Hai" | Tháng Hai có Tết, thấp nhất năm | Cùng tháng năm trước |
| Lấy đỉnh làm gốc (khi muốn nói xấu) | "Giảm 40% so với tháng cao điểm" | Đỉnh là lúc bất thường | Trung bình nhiều tháng |
| So với kỳ bị sự cố | "Tăng gấp đôi so với quý mất điện, sửa chữa" | Kỳ gốc bị kéo xuống vì lý do riêng | Kỳ bình thường gần nhất |
| So với dự toán thay vì thực tế | "Tiết kiệm 20% so với kế hoạch" | Dự toán có thể đặt cao từ đầu | Chi thực tế kỳ trước |
Cách nhận ra nhanh: nếu người trình bày không nói mốc, hoặc nói mốc nhưng không nói vì sao chọn mốc đó, hãy coi con số là chưa đủ. Nếu một báo cáo đổi mốc so sánh từ kỳ này sang kỳ khác, ví dụ quý trước so với cùng kỳ, quý này lại so với quý liền trước, đó là dấu hiệu người viết đang tìm mốc cho ra con số đẹp nhất.
Mùa vụ: lý do so với cùng kỳ năm trước
Rất nhiều thứ trong đời sống lên xuống theo mùa: khách du lịch đông vào hè, hàng điện máy bán chạy cuối năm, tiền điện cao khi nóng, sách giáo khoa bán dồn vào tháng Tám, đơn giao đồ ăn tăng mùa mưa. Với những thứ này, so tháng này với tháng liền trước thường chỉ phản ánh mùa, không phản ánh nỗ lực hay chất lượng.
So với cùng tháng của năm trước loại bỏ được phần lớn yếu tố mùa, vì hai tháng đó cùng nằm ở một chỗ trong nhịp năm. Đó là lý do báo cáo kinh doanh tử tế hay ghi "so với cùng kỳ". Tuy vậy, cách này cũng có điểm mù: Tết âm lịch rơi vào tháng Một năm này nhưng tháng Hai năm sau, nên so tháng Hai với tháng Hai đôi khi vẫn lệch. Gặp trường hợp này, gộp tháng Một và tháng Hai lại để so. Cách gộp hai tháng cũng hợp với các dịp lễ khác có ngày âm lịch, như rằm tháng Bảy hay Trung thu.
Một mẹo cho người không có số liệu nhiều năm: nếu chỉ có số của vài tháng gần đây, hãy tự hỏi "tháng này năm nào cũng thế này không". Người làm lâu trong nghề thường trả lời được ngay, và câu trả lời đó đủ để bạn không nhầm mùa vụ thành thành tích. Hỏi thêm một người cùng nghề ở nơi khác càng chắc.
Chọn khung thời gian: cùng dữ liệu, ba câu chuyện
Giả định giá một món hàng thay đổi qua năm năm: năm đầu 100 nghìn đồng, tăng dần lên 160 nghìn vào năm thứ ba, rồi giảm về 110 nghìn hiện nay. Người bán hàng muốn khuyến mãi nói "giá đã giảm gần một phần ba so với hai năm trước". Người muốn cảnh báo nói "giá vẫn cao hơn 10% so với năm năm trước". Người muốn khoe tăng trưởng của một kênh đầu tư lấy đúng đáy gần nhất và nói "đã tăng từ đáy". Cả ba đều đúng.
Đây là chỗ khung thời gian làm việc của nó: chọn điểm đầu và điểm cuối là chọn kết luận. Lời quảng cáo khoá học đầu tư hay sản phẩm tài chính thường dùng khung đẹp nhất, như "lãi 40% trong sáu tháng qua", mà không nói khung sáu tháng đó bắt đầu ngay sau một đợt giảm sâu.
Cách tự vệ đơn giản là xin xem nhiều khung cùng lúc: một năm, ba năm, năm năm, và từ lúc bắt đầu. Nếu kết luận giữ nguyên qua các khung, nó đáng tin. Nếu kết luận đảo chiều khi đổi khung, thì con số ban đầu nói về thời điểm được chọn nhiều hơn nói về món hàng hay kênh đầu tư đó.
Những phép so "trước và sau" khập khiễng
So tiền của hai thời điểm mà quên mất giá cả đã đổi. Câu "ngày xưa lương 3 triệu vẫn sống được" so một con số danh nghĩa của nhiều năm trước với giá hôm nay. Muốn so công bằng, phải hỏi 3 triệu khi đó mua được những gì, không so con số trần.
So một thứ mới với một thứ đã chạy lâu. Chi nhánh mới mở ba tháng có doanh thu tháng "tăng 200%" là chuyện thường của giai đoạn khởi đầu; so với chi nhánh đã chạy năm năm thì khập khiễng.
Trước và sau, nhưng nhiều thứ đổi cùng lúc. Sau khi đổi nhà cung cấp, số đơn lỗi giảm. Nhưng cùng tháng đó công ty cũng tuyển thêm người kiểm hàng và thay quy trình đóng gói. Muốn quy công cho một thay đổi, cần chắc các thứ khác giữ nguyên, hoặc ít nhất kể ra chúng.
Trước và sau, nhưng cách đo đã đổi. Tháng trước đếm khiếu nại qua tổng đài, tháng này đếm cả tin nhắn trên trang mạng xã hội; số khiếu nại "tăng" chỉ vì đếm rộng hơn.
Kiểm một lời khoe tăng trưởng theo bốn bước
Áp dụng khi đọc báo cáo, quảng cáo, hay khi chính bạn sắp trình bày một con số tăng.
- Ghi lại hai mốc đang được so, bằng ngày tháng cụ thể.
- Hỏi mốc gốc có gì đặc biệt không: Tết, mùa mưa, sự cố, đợt khuyến mãi, mới mở cửa.
- Tìm một mốc công bằng hơn, thường là cùng kỳ năm trước hoặc trung bình nhiều kỳ, rồi tính lại.
- Kể ra những thứ khác đã thay đổi trong cùng khoảng thời gian, trước khi quy công cho một nguyên nhân.
- Viết lại câu kết luận với mốc mới, kèm một dòng ghi chú về mốc cũ, để người đọc sau không phải làm lại các bước trên.
Nếu sau bốn bước mức tăng vẫn còn rõ, đó là tăng trưởng thật và bạn có thể tự tin nói về nó. Nếu nó teo lại còn vài phần trăm, bạn vừa tránh được một quyết định dựa trên ảo giác của mốc so sánh.
Ở tình huống nhà hàng Nha Trang, bốn bước này mất chưa tới mười phút với sổ sách sẵn có: mốc là tháng Hai và tháng Tư; tháng Hai có Tết và đóng cửa chín ngày; so cùng kỳ ra khoảng 5%; trong năm có tăng giá thực đơn. Kết luận viết lại sẽ là: doanh thu tháng Tư tăng khoảng 5% so với cùng kỳ, gần bằng mức tăng giá, chưa thấy tác động rõ của chiến dịch quảng bá. Câu này kém hào hứng hơn, nhưng là câu chủ đầu tư cần trước khi quyết chi thêm tiền.
Câu đáp lại lịch sự khi thấy mốc bị chọn
Mục tiêu không phải bắt lỗi người trình bày mà là đưa mốc công bằng lên bàn. Một số câu dùng được ngay, chỉnh lời cho hợp người nghe.
- "Anh/chị cho em hỏi, nếu so với cùng tháng năm ngoái thì mức tăng là bao nhiêu ạ?"
- "Tháng Hai có Tết, mình thử so tháng Tư với trung bình mấy tháng Tư các năm trước xem sao nhé."
- "Con số này đẹp quá, em muốn ghi vào báo cáo, anh/chị cho em thêm số của cả năm để em ghi cho đủ."
- "Trong cùng thời gian đó mình còn đổi gì nữa không, để em ghi chú cho người đọc khỏi hiểu nhầm."
- Với người thân khoe một khoản đầu tư: "Hay quá, mà tính từ lúc em bỏ tiền vào tới giờ là lãi bao nhiêu?"
Câu thứ ba và thứ năm có điểm hay: chúng xuất phát từ sự quan tâm thật đến con số, nên người nghe không thấy bị chất vấn. Câu thứ năm đổi khung thời gian về đúng điểm bắt đầu của chính người đó, thường là khung trung thực nhất.
Câu hỏi thường gặp
So sánh cùng kỳ là gì?
So sánh cùng kỳ là đặt số liệu của một giai đoạn cạnh đúng giai đoạn đó của năm trước, ví dụ tháng Tư năm nay với tháng Tư năm ngoái. Cách này loại bỏ phần lớn yếu tố mùa vụ khi đọc tăng trưởng.
Vì sao so với tháng trước có thể gây hiểu lầm?
Vì nhiều hoạt động lên xuống theo mùa, theo dịp lễ Tết. Tháng sau Tết hay tháng vào hè thường cao hơn tháng trước dù không có gì thay đổi, nên mức tăng đó phản ánh mùa nhiều hơn nỗ lực.
Làm sao biết một con số tăng trưởng được tính từ đáy?
Hỏi mốc gốc là thời điểm nào và thời điểm đó có gì đặc biệt. Nếu mốc gốc là tháng thấp nhất trong năm, ngay sau một đợt giảm sâu, hoặc kỳ có sự cố, con số tăng trưởng đang được tính từ đáy.
Có phải lúc nào cũng nên so với cùng kỳ năm trước không?
Không phải lúc nào. Nếu năm trước có sự kiện bất thường, hoặc Tết lệch tháng, cùng kỳ cũng lệch. Khi đó nên gộp nhiều tháng lại hoặc so với trung bình nhiều năm để có mốc ổn định hơn.
Khi tự báo cáo, nên chọn mốc so sánh thế nào cho trung thực?
Chọn mốc mà người hoài nghi nhất trong phòng sẽ chọn, thường là cùng kỳ năm trước, và nói rõ vì sao chọn nó. Nếu có nhiều mốc cho kết quả khác nhau, đưa cả ra để người đọc tự thấy bức tranh đầy đủ.