Nên dừng một cuộc tranh luận trong gia đình khi nó không còn bàn về chuyện cần quyết nữa, mà chuyển sang bàn về con người: nhắc chuyện cũ, dán nhãn, giọng to dần, hoặc chính bạn đang nghĩ câu đáp trả khi người kia chưa nói xong. Lúc đó tiếp tục chỉ làm cả hai bên nói những câu sẽ phải xin lỗi sau.
Dừng không có nghĩa là bỏ dở. Một lần tạm ngưng tốt có ba phần: nói rõ là mình xin dừng, nói lý do không đổ lỗi, và hẹn giờ quay lại. Bài này đi qua dấu hiệu nhận biết, câu nói dùng được, việc nên làm trong thời gian nghỉ và cách nối lại cuộc nói chuyện.
Tranh luận đã thành cãi nhau từ lúc nào
Ranh giới giữa tranh luận và cãi nhau không nằm ở âm lượng, mà ở điều đang được bàn. Bảng dưới giúp nhận ra lúc đã vượt qua ranh giới.
| Dấu hiệu | Còn là tranh luận | Đã thành cãi nhau |
|---|---|---|
| Chủ đề | Đang bàn một việc cụ thể | Đã nhảy sang ba bốn chuyện khác |
| Thời gian | Nói về chuyện hiện tại | Lôi chuyện năm ngoái, mười năm trước |
| Cách gọi nhau | Nói về việc làm | Nói về tính cách: ích kỷ, vô tâm, lúc nào cũng vậy |
| Cách nghe | Hỏi lại khi chưa hiểu | Chen ngang, đoán ý người kia rồi đáp vào điều mình đoán |
| Mục tiêu | Muốn ra một quyết định | Muốn người kia nhận là mình sai |
| Cơ thể | Ngồi yên, giọng bình thường | Tim đập nhanh, mặt nóng, đứng dậy đi lại |
Chỉ cần hai ba dòng ở cột phải xuất hiện, cuộc nói chuyện đã không còn khả năng đi tới quyết định nào tốt. Đây là lúc dừng, dù chưa ai có vẻ muốn dừng.
Để ý dòng mục tiêu. Khi một người chỉ còn muốn người kia nhận sai, mọi lý lẽ tiếp theo đều được chọn vì sức sát thương, không vì sức thuyết phục. Người nghe cảm nhận được điều đó rất nhanh và đóng tai lại, nên càng nói càng xa quyết định.
Dấu hiệu ở chính mình, dễ bỏ qua nhất
Nhìn ra dấu hiệu ở người khác thì dễ, ở mình thì khó, vì lúc nóng ai cũng thấy mình đang rất có lý. Vài dấu hiệu sau đáng để tập nhận ra.
- Bạn đang soạn câu đáp trong đầu khi người kia mới nói được nửa câu.
- Bạn nhớ ra một chuyện cũ và thấy rất muốn nhắc, vì nó sẽ làm người kia im.
- Bạn bắt đầu dùng chữ “luôn luôn”, “chẳng bao giờ”, “lúc nào cũng”.
- Bạn thấy không thể chịu được nếu cuộc nói chuyện kết thúc mà người kia chưa nhận sai.
- Bạn để ý thấy mình đang nói to hơn, nhanh hơn, hoặc đứng dậy.
- Bạn bắt đầu nhại lại lời người kia bằng giọng mỉa, hoặc cười nhạt trước khi đáp.
- Bạn bắt đầu kể với người thứ ba trong phòng, như “mẹ xem anh ấy nói gì kìa”, để kéo thêm người về phía mình.
Mỗi dấu hiệu là một lời nhắc rằng phần suy nghĩ chậm, cẩn thận của bạn đang nhường chỗ cho phản ứng nhanh. Daniel Kahneman, trong cuốn “Tư duy nhanh và chậm” năm 2011, mô tả hai kiểu suy nghĩ này; lúc cãi nhau là lúc kiểu nhanh chiếm trọn sân khấu. Điều bạn cần không phải là cố nghĩ chậm lại ngay tại chỗ, mà là rời khỏi chỗ đó một lúc.
Câu xin tạm ngưng không bị coi là bỏ chạy
Một lời xin dừng tệ có thể làm cuộc cãi nặng thêm, vì người kia nghĩ mình bị gạt đi. Câu tốt có ba phần: xin dừng, lý do nói về mình, hẹn quay lại.
| Câu nên tránh | Vì sao hỏng | Câu dùng được |
|---|---|---|
| Thôi, không nói nữa | Không hẹn quay lại, nghe như đóng cửa | Mình xin dừng chút, mình đang nóng quá. Tối nay chín giờ mình nói tiếp nhé |
| Anh bình tĩnh lại đi | Đổ trạng thái cho người kia, càng làm họ nóng | Em thấy em nói không còn khéo nữa, cho em nghỉ mười lăm phút |
| Nói với anh như nói với đầu gối | Công kích người, không xin dừng gì cả | Mình đang không nghe được nhau. Mình nghỉ rồi nói lại cho đàng hoàng |
| (im lặng bỏ đi) | Người ở lại không biết chuyện gì xảy ra, thường đi theo cãi tiếp | Em không bỏ đi đâu, em chỉ ra ban công một lúc rồi vào |
Phần hẹn giờ quay lại quan trọng hơn ta nghĩ. Người hay bị bỏ lại giữa cuộc tranh luận sẽ cố níu kéo vì sợ chuyện không bao giờ được nói tiếp. Một giờ hẹn cụ thể làm họ yên tâm để buông.
Tình huống mẫu: ai đón mẹ về ở cùng
Anh Quân và em gái là chị Linh ở TP Hồ Chí Minh bàn chuyện mẹ đã yếu, cần một người con đón về ở cùng. Ban đầu hai người nói về chuyện cụ thể: nhà ai rộng hơn, ai gần bệnh viện hơn. Mười lăm phút sau, Linh nói: “Từ hồi bố mất, việc gì cũng em lo.” Quân đáp: “Thế mấy năm anh gửi tiền về là gì?” Và chuyện đón mẹ biến mất, thay bằng sổ nợ công lao của hai mươi năm.
Quân nhận ra mình đang đếm từng khoản tiền đã gửi trong đầu để đáp trả. Anh nói: “Linh, anh xin dừng chút. Anh đang muốn thắng em chứ không còn nghĩ cho mẹ nữa. Sáng mai mình gọi lại, chỉ bàn chuyện mẹ ở đâu thôi, được không?” Linh im một lúc rồi đồng ý.
Sáng hôm sau, hai người nói chưa đến nửa tiếng. Họ thống nhất mẹ về ở với Linh vì gần bệnh viện, Quân góp thêm tiền thuê người giúp việc buổi chiều và cuối tuần đón mẹ sang chơi. Chuyện công lao hai mươi năm không được giải quyết, và có lẽ không cần giải quyết để chăm được mẹ.
Điều đáng học từ tình huống này là câu xin dừng của Quân nói về chính anh, không nói về em gái. Anh không bảo “em đang vô lý”, mà nói “anh đang muốn thắng”. Một lời thừa nhận như vậy gần như luôn làm người kia hạ giọng theo, vì không còn gì để chống lại.
Làm gì trong thời gian tạm ngưng
Thời gian nghỉ không phải để ngồi một chỗ soạn thêm lý lẽ. Nếu dùng nó để chuẩn bị đòn mới, lần quay lại sẽ còn nặng hơn. Thử làm theo các bước sau.
- Làm việc gì đó bằng tay trong mười đến hai mươi phút: rửa bát, đi bộ quanh khu nhà, tưới cây. Cơ thể cần thời gian để hạ nhiệt.
- Viết ra một câu: chuyện cần quyết thật sự là gì? Tách nó khỏi những chuyện cũ đã bị kéo vào.
- Viết ra điều người kia đang lo, bằng lời của họ, không phải lời bạn diễn giải.
- Tìm một điểm bạn đồng ý với họ, dù nhỏ. Điểm chung này sẽ là câu mở đầu khi quay lại.
- Xem lại mình đã nói câu nào quá tay, và chuẩn bị lời xin lỗi riêng cho câu đó, không kèm “nhưng”.
Năm bước này không cần làm đủ. Nhiều khi chỉ bước một và bước hai đã đủ để cuộc nói chuyện sau ngắn và nhẹ hơn hẳn.
Có một việc nên tránh trong lúc nghỉ: gọi cho người thứ ba kể lể để tìm đồng minh. Lời kể lúc nóng bao giờ cũng lệch về phía mình, người nghe sẽ đứng về phía bạn, và bạn quay lại với cảm giác mình đúng hơn, không phải với cái đầu nguội hơn.
Quay lại cuộc nói chuyện cho trọn
Đúng giờ đã hẹn. Người xin dừng nên là người chủ động quay lại. Nếu không, lời xin dừng lần sau sẽ mất giá trị, và người kia sẽ không chịu buông nữa.
Mở đầu bằng điểm chung hoặc lời xin lỗi ngắn. “Hôm qua anh nói câu tiền gửi về là quá đáng, anh xin lỗi. Mình đều muốn mẹ ở chỗ tốt nhất.” Câu đầu tiên quyết định nhiệt độ của cả buổi.
Nói lại chuyện cần quyết, chỉ một chuyện. Những chuyện cũ bị kéo vào lúc nóng nên để riêng, nếu thật sự cần bàn thì hẹn một buổi khác.
Đặt giới hạn thời gian. Nửa tiếng là đủ cho phần lớn quyết định trong nhà. Hết giờ mà chưa xong thì ghi lại đã thống nhất được gì, chưa thống nhất gì, hẹn lần sau.
Kết thúc bằng một việc cụ thể. Ai gọi cho ai, ai làm gì trước cuối tuần. Một cuộc nói chuyện kết thúc bằng việc cần làm ít khi quay lại thành cãi nhau.
Cảm ơn người kia đã quay lại. Người chịu ngồi xuống lần hai sau một trận cãi cũng đã phải nuốt một phần tự ái. Ghi nhận điều đó bằng một câu ngắn giúp lần sau cả hai dễ đồng ý tạm ngưng hơn.
Khi người kia không chịu dừng
Có người khi được xin dừng lại càng nói nhiều hơn, vì họ sợ bị gạt đi hoặc quen với việc phải nói cho bằng hết. Lúc này, đừng giằng co bằng cách nói to hơn họ. Nhắc lại lời xin dừng một lần, bình tĩnh, kèm giờ hẹn. Rồi làm đúng điều mình nói: ra ban công, đi rửa bát, không đáp thêm câu nào về nội dung.
Nếu người kia đi theo nói tiếp, bạn nhắc: “Mình nghe hết rồi, mình sẽ trả lời lúc chín giờ.” Câu này cho họ biết mình đã được nghe, chỉ là chưa được đáp ngay. Phần lớn mọi người sẽ dịu xuống sau vài phút khi thấy không còn ai đối đáp.
Nếu chuyện này lặp lại nhiều lần, nên nói về chính cách cãi nhau vào một lúc bình thường, khi không có chuyện gì: “Mỗi khi mình nóng, mình thống nhất ai cũng được xin dừng mười lăm phút nhé.” Thoả thuận đặt trước lúc êm ả dễ được tôn trọng hơn lời xin đưa ra giữa cơn giận.
Cũng nên thống nhất một tín hiệu ngắn, chẳng hạn một câu quen như “mình nghỉ giải lao nhé”, để ai nói ra thì người kia hiểu ngay là lời xin dừng chứ không phải lời bỏ cuộc. Tín hiệu càng ngắn, càng dễ nhớ ra lúc đang nóng.
Câu hỏi thường gặp
Xin dừng tranh luận có phải là né tránh không?
Không, nếu bạn hẹn giờ quay lại và giữ lời. Né tránh là dừng mà không bao giờ quay lại, để chuyện cần quyết treo mãi. Tạm ngưng là cách để quay lại với cái đầu tỉnh hơn.
Nên tạm dừng bao lâu là đủ?
Thường từ hai mươi phút đến một ngày, tuỳ chuyện lớn nhỏ. Ít hơn hai mươi phút thì cơ thể chưa kịp hạ nhiệt; quá vài ngày thì chuyện dễ bị bỏ quên hoặc mỗi người tự kể lại theo cách của mình.
Có nên dừng tranh luận trước mặt con cái không?
Nên, và nên để con thấy cả lúc dừng lẫn lúc quay lại nói chuyện tử tế. Con học cách bất đồng từ việc nhìn bố mẹ làm, nhiều hơn mọi lời dạy.
Nếu chính mình là người hay nói quá tay thì sửa thế nào?
Nhận ra dấu hiệu sớm ở cơ thể, như mặt nóng hay giọng to, và tập nói câu xin dừng ngay lúc đó, trước khi câu quá tay bật ra. Sau mỗi lần lỡ lời, xin lỗi riêng cho câu đó mà không kèm lời giải thích.
Anh chị em cãi nhau qua nhóm chat thì xin dừng thế nào?
Nhắn một câu ngắn trong nhóm: em xin dừng chuyện này ở đây, tối mai mình gọi điện nói tiếp. Chuyển chuyện khó sang gọi điện hoặc gặp mặt, vì chữ viết lúc nóng dễ bị đọc nặng hơn ý người viết.
Có nên nhờ người thứ ba vào phân xử không?
Chỉ khi cả hai cùng đồng ý và người đó được cả hai tin. Kéo người thứ ba vào để đứng về phía mình thường làm chuyện rộng thêm và người kia thấy bị dồn ép.