Dạy con nêu lý do khi xin điều gì là tập cho con nói đủ ba phần: con muốn gì, vì sao con muốn, và con sẽ lo phần mà bố mẹ băn khoăn thế nào. Trẻ được tập như vậy dần thay ăn vạ, nài nỉ bằng lời trình bày, và bố mẹ có cái để đáp lại thay vì chỉ nói có hay không.
Đây không phải để con thắng bố mẹ, cũng không có nghĩa con nêu lý do hay là được chiều. Mục đích là con biết rằng ý muốn của mình được nghe khi có lý do, và biết chấp nhận khi lý do của bố mẹ nặng hơn. Bài này đi qua cấu trúc ba phần, một tình huống mẫu, trò chơi luyện ở nhà, và cách đáp của bố mẹ.
Vì sao nên tập cho con nêu lý do từ sớm
Trẻ nhỏ có ba cách để xin điều mình muốn: khóc hoặc ăn vạ, lặp lại thật nhiều lần, và nói lý do. Hai cách đầu xuất hiện tự nhiên, cách thứ ba phải được dạy. Nếu khóc ăn vạ có tác dụng hơn nói lý do, con sẽ dùng khóc ăn vạ, đơn giản vì nó hiệu quả.
Khi con nêu lý do, có ba điều tốt xảy ra. Con phải dừng lại nghĩ xem vì sao mình muốn, và đôi khi phát hiện mình không thật sự muốn lắm. Bố mẹ biết được điều con đang cần, có khi khác hẳn món đồ con xin. Và cả nhà có một cách bất đồng mà không ai phải to tiếng.
Kỹ năng này đi theo con đến lớp học, đến chỗ làm. Một nhân viên biết đề xuất với sếp bằng lý do và bằng chứng, một người biết viết thư góp ý có lý lẽ, thường đã tập điều đó từ những lần xin nuôi con mèo hay xin đi chơi nhà bạn. Không cần dạy bằng bài giảng; bố mẹ chỉ cần làm cho cách xin có lý do trở thành cách hiệu quả nhất trong nhà.
Ba phần của một lời xin có lý do
Phần một, điều muốn: nói rõ và cụ thể. “Con muốn chơi” chưa rõ. “Con muốn sang nhà bạn Vy chơi chiều thứ Bảy từ hai đến năm giờ” thì rõ. Tập cho con nói cụ thể giúp bố mẹ trả lời được, và giúp con biết chính xác mình đang xin gì.
Phần hai, lý do: vì sao điều đó quan trọng với con. “Vì Vy mới có bộ xếp hình, bạn rủ con cùng làm.” Lý do không cần to tát. Điều cần tập là lý do phải thật, không phải câu nói cho có.
Phần ba, lo phần bố mẹ băn khoăn. Đây là phần khó nhất và đáng giá nhất. “Con biết mẹ lo con chưa làm bài, con sẽ làm xong bài sáng thứ Bảy.” Khi con tự đoán được nỗi lo của người khác và đưa cách giải quyết, con đang tập đứng ở chỗ của người nghe.
Một phần thêm cho con lớn: điều gì xảy ra nếu không ổn. Với trẻ trên mười tuổi, có thể thêm: “Nếu con về muộn, tuần sau con không xin đi nữa.” Đây là lúc con học cách tự đặt ra trách nhiệm cho đề nghị của mình.
Tình huống mẫu: xin nuôi một con mèo
Bé Na tám tuổi ở Đà Nẵng xin nuôi mèo. Lần đầu, Na nói “con muốn nuôi mèo, cho con nuôi đi mà” và lặp lại suốt bữa tối. Mẹ nói không. Na khóc.
Mẹ Na không nhượng bộ, nhưng cũng không đóng cửa. Mẹ nói: “Mẹ chưa đồng ý vì mẹ lo ba chuyện: ai cho mèo ăn, ai dọn chỗ đi vệ sinh của mèo, và khi cả nhà về quê thì mèo ở đâu. Nếu con nghĩ được cách cho ba chuyện đó, cuối tuần con nói lại với mẹ.”
Cuối tuần, Na mang ra một tờ giấy tự vẽ: sáng con cho ăn trước khi đi học, tối bố cho ăn; con dọn chỗ vệ sinh mỗi chiều; về quê thì nhờ cô hàng xóm, con đã hỏi cô rồi. Na nói thêm: “Con muốn nuôi vì con thích có bạn chơi khi anh đi học thêm.” Mẹ nghe xong, đề nghị nuôi thử một tháng, nếu Na quên việc quá ba lần thì sẽ gửi mèo cho nhà bác.
Không phải lần nào kết quả cũng là đồng ý. Nhưng Na học được hai điều: mẹ có lý do thật chứ không phải nói không cho xong, và cách để mẹ nghe là trả lời những lý do đó.
Để ý điều mẹ Na đã làm: mẹ không giảng về cách trình bày, mà nói ra chính xác những gì mẹ cần nghe. Với trẻ nhỏ, đó là cách dạy hiệu quả nhất, vì con thấy ngay lý do mình đưa ra phải trả lời cho câu hỏi nào. Lần sau xin một điều khác, Na có thể tự hỏi trước: mẹ sẽ lo gì nhỉ.
Phân biệt lý do với cái cớ
Khi con mới tập, con sẽ đưa ra đủ loại câu. Giúp con phân biệt lý do thật với cái cớ, không cần chê, chỉ cần hỏi thêm.
| Con nói | Đây là | Bố mẹ hỏi thêm |
|---|---|---|
| Vì bạn nào cũng có | Cớ dựa vào số đông | Có bạn nào trong lớp chưa có không? Con cần nó để làm gì? |
| Vì con thích | Lý do thật nhưng chưa đủ | Con thích ở điểm nào? Con thích lâu rồi hay mới thích? |
| Vì con đã ngoan cả tuần | Đổi chác, chưa phải lý do cho món đồ | Ngoan là việc tốt, nhưng món này giúp gì cho con? |
| Vì con cần để học | Lý do có thể kiểm | Học phần nào? Cô giáo có yêu cầu không? Mình mượn trước được không? |
| Vì nếu không con buồn lắm | Cảm xúc thật, không phải lý do | Mẹ hiểu con buồn. Ngoài buồn ra, có lý do nào nữa không? |
Câu hỏi thêm là phần dạy chính. Bố mẹ không bác bỏ câu của con, mà giúp con tự thấy câu đó chưa đủ và tự tìm câu đủ hơn. Lặp lại nhiều lần, con sẽ tự hỏi mình những câu đó trước khi đến xin.
Trò chơi luyện nêu lý do trong nhà
Không cần đợi đến lúc con xin một thứ gì mới tập. Có thể biến việc nêu lý do thành trò chơi ngắn trong bữa ăn hay trên đường đi học.
- Chọn một trong hai: “Nếu chỉ được chọn đi biển hay lên núi, con chọn gì, vì sao?” Rồi đổi lại: “Giờ con thử nói lý do cho cái con không chọn.”
- Luật sư của đồ vật: mỗi người chọn một đồ vật trong nhà và nói ba lý do vì sao nó quan trọng nhất. Ai cũng được nghe, không có ai thắng.
- Đoán nỗi lo: bố mẹ đưa ra một đề nghị, như “mẹ muốn cả nhà dậy sớm đi bộ”, con đoán xem ai trong nhà sẽ lo điều gì.
- Xin thử: con tập xin bố một điều tưởng tượng, như “nuôi một con voi”, bằng ba phần. Trò này buồn cười và làm con quen cấu trúc mà không áp lực.
- Đổi vai: bố mẹ là người xin, con là người quyết. Con sẽ thấy nghe một lời xin không có lý do khó chịu thế nào.
Các trò này không có điểm, không có người thắng thua, không so con với anh chị em. Mục đích duy nhất là con quen với việc nói “vì”.
Mỗi lần chơi chỉ nên năm đến mười phút, dừng khi con còn hứng thú. Trò chơi kéo dài đến lúc con chán sẽ làm con gắn việc nêu lý do với cảm giác bị bắt học.
Bố mẹ đáp thế nào để con không thôi nêu lý do
Cách bố mẹ phản hồi quyết định con có tiếp tục dùng lý do hay quay lại ăn vạ. Thử theo trình tự này mỗi khi con trình bày.
- Nghe hết, không ngắt lời giữa chừng kể cả khi đã biết mình sẽ nói không.
- Nhắc lại ý của con: “Con muốn… vì… đúng không?” để con thấy mình được hiểu.
- Ghi nhận phần tốt trong cách con trình bày, cụ thể: “Con đã nghĩ đến chuyện ai cho mèo ăn, mẹ thấy con chu đáo.”
- Nói quyết định của mình kèm lý do, bằng câu ngắn.
- Nếu chưa đồng ý, nói con cần thêm điều gì thì bố mẹ sẽ nghĩ lại, hoặc nói thật là chuyện này không thay đổi được.
Bước ba thường bị bỏ qua nhưng lại có tác dụng lâu dài: con được khen vì đã nêu lý do, dù không được đồng ý. Con hiểu rằng nêu lý do là đúng, kết quả là chuyện khác.
Một lỗi hay gặp là bố mẹ đặt điều kiện mới mỗi khi con đáp ứng xong điều kiện cũ: con lo được chuyện cho mèo ăn thì mẹ lại thêm chuyện lông mèo, lo xong chuyện lông mèo lại thêm chuyện tiền tiêm phòng. Con sẽ nhận ra cuộc chơi không công bằng và bỏ cuộc. Nếu thật sự có nhiều nỗi lo, hãy nói hết ngay từ đầu.
Khi lý do của con hay mà bố mẹ vẫn nói không
Sẽ có lúc con trình bày rất tốt, mà bố mẹ vẫn phải từ chối, chẳng hạn vì tiền, vì an toàn, hay vì một lý do con chưa đủ lớn để hiểu. Đây là lúc dễ làm hỏng mọi thứ đã tập: nếu bố mẹ chỉ nói “không là không”, con kết luận rằng nêu lý do vô ích.
Cách giữ được bài học: nói rõ rằng lý do của con tốt, và lý do của bố mẹ lần này nặng hơn. “Con nói có lý, mẹ thấy thật. Nhưng tháng này nhà mình phải để dành tiền sửa mái, nên mẹ chưa mua được. Tháng sau con nhắc lại nhé.” Con học được rằng trong đời, lý do hay không phải lúc nào cũng thắng, mà phải cân với lý do của người khác.
Ngược lại, cũng có lúc lý do của con làm bố mẹ đổi ý. Hãy nói thẳng: “Mẹ định nói không, nhưng nghe con nói, mẹ đổi ý.” Câu này dạy con một điều rất khó dạy bằng lời: người lớn cũng thay đổi quyết định khi nghe được lý lẽ tốt, và đổi ý không phải là thua.
Câu hỏi thường gặp
Trẻ mấy tuổi thì bắt đầu tập nêu lý do được?
Khoảng bốn năm tuổi, khi con nói được câu có chữ vì. Lúc đầu chỉ cần hai phần là điều muốn và lý do; phần lo nỗi lo của bố mẹ để dành cho khi con khoảng bảy tám tuổi trở lên.
Con nêu lý do giỏi rồi thì có phải chiều theo không?
Không. Nêu lý do tốt là điều kiện để được nghe nghiêm túc, không phải điều kiện để được đồng ý. Bố mẹ vẫn quyết, nhưng nên nói lý do của mình và ghi nhận cách con đã trình bày.
Con dùng lý do để cãi lại bố mẹ suốt ngày thì sao?
Phân biệt chuyện được bàn và chuyện không bàn. Giờ ngủ, an toàn, việc học thường là luật nhà, bàn lại vào lúc riêng chứ không lúc đang áp dụng. Những chuyện chọn lựa cá nhân như mặc gì, chơi gì thì nên để con thử lập luận.
Có nên thưởng khi con nêu lý do tốt không?
Không cần thưởng bằng quà hay điểm. Lời ghi nhận cụ thể và việc bố mẹ thật sự cân nhắc ý của con đã là phần thưởng đủ. Thưởng vật chất dễ làm con nêu lý do để được quà chứ không phải để được hiểu.
Con nói dối trong lý do thì xử lý thế nào?
Bình tĩnh chỉ ra phần không đúng và nói rằng một lý do không thật sẽ làm lần sau mẹ khó tin con. Đừng phạt nặng ngay, vì con có thể học cách giấu kỹ hơn thay vì học cách nói thật.
Anh chị em trong nhà cùng xin một thứ thì làm sao?
Cho mỗi con nói lý do của mình, rồi hỏi cả hai xem có cách nào cả hai cùng được, như thay phiên hay dùng chung. Tránh so sánh lý do của đứa này hay hơn đứa kia, vì đó là xếp hạng con.