Giả định ngầm là một tiền đề mà người nói không nói ra, nhưng lập luận của họ cần nó mới đứng được. Trong câu "Con nên học ngành này vì ngành này lương cao", giả định ngầm là "lương cao là lý do quan trọng nhất để chọn ngành". Muốn đồng ý hay phản bác cho trúng, bạn phải lôi giả định đó ra ánh sáng trước.
Phần lớn bất đồng trong gia đình và nơi làm việc không nằm ở lý do người ta nói ra, mà ở giả định người ta không nói. Hai người tranh luận hàng giờ về "lương cao hay không" trong khi chỗ khác nhau thật là "lương có phải điều quan trọng nhất không". Phần dưới chỉ cho bạn cách tìm giả định ngầm bằng một phép thử đơn giản, các loại giả định hay gặp, và cách hỏi lại để người kia không thấy bị bắt bẻ.
Vì sao lập luận nào cũng có phần bị giấu
Không ai nói hết mọi tiền đề, và cũng không nên. Nếu mỗi lần khuyên bạn mang áo mưa, người thân phải nói đủ "trời sắp mưa; mưa thì ướt; ướt thì có thể cảm; con không muốn bị cảm; nên mang áo mưa", cuộc sống sẽ rất mệt. Ngôn ngữ hằng ngày dựa vào việc người nghe tự lấp những tiền đề hiển nhiên.
Rắc rối nảy sinh khi tiền đề bị giấu không hiển nhiên với người nghe, hoặc không đúng. Một bà mẹ nói với con gái: "Con hai mươi tám tuổi rồi, phải tính chuyện ổn định đi." Giả định ngầm có thể là "ổn định nghĩa là lập gia đình", "hai mươi tám là muộn", hoặc "con chưa ổn định". Cô con gái có thể đồng ý với một số và không đồng ý với số khác. Nếu không tách ra, hai mẹ con sẽ nói chuyện như hai đường thẳng song song.
Toulmin, nhà triết học người Anh, trong mô hình lập luận công bố năm 1958, gọi phần nối giữa bằng chứng và kết luận là "căn cứ" và nhận xét rằng phần này thường không được nói ra. Ta không cần thuật ngữ đó ở đây, chỉ cần nhớ: giữa "vì" và "nên" luôn có một cây cầu, và cây cầu đó hay bị giấu.
Phép thử "nếu điều này sai thì sao" để tìm giả định
Cách tìm giả định ngầm đơn giản nhất là thử phủ định từng điều người nói ngầm coi là đúng, rồi xem lập luận có sụp không:
- Viết lập luận thành hai phần: lý do và kết luận. Ví dụ: lý do "quán này nhiều người đánh giá năm sao", kết luận "mình nên đặt tiệc ở đây".
- Hỏi: cần thêm điều gì nữa thì lý do mới dẫn tới kết luận? Ở đây: "đánh giá năm sao là đáng tin", "người đánh giá có khẩu vị giống nhóm mình", "quán còn chỗ cho đông người", "giá hợp túi tiền".
- Thử phủ định từng điều. Nếu đánh giá là mua, lập luận có còn đứng không? Không. Vậy "đánh giá đáng tin" là giả định ngầm quan trọng.
- Giữ lại những giả định mà khi phủ định thì lập luận sụp. Bỏ qua những cái mà phủ định đi lập luận vẫn đứng.
- Với mỗi giả định quan trọng, hỏi: mình có lý do tin điều này không, hay chỉ đang mặc định?
Phép thử này mất vài phút lúc đầu, nhưng sau vài lần bạn sẽ làm được trong đầu. Nó đặc biệt hữu ích khi đọc lời khuyên đầu tư, quảng cáo khoá học hay những bài viết khuyên bạn nghỉ việc để kinh doanh: giả định quan trọng nhất của chúng thường là điều không được nhắc tới.
Năm loại giả định ngầm hay gặp
Biết các loại giả định giúp bạn tìm nhanh hơn. Mỗi loại kèm một câu ví dụ và câu hỏi lại tương ứng.
| Loại giả định | Câu ví dụ | Giả định bị giấu | Câu hỏi lại |
|---|---|---|---|
| Về giá trị | "Nên chuyển sang công ty kia vì lương cao hơn." | Lương quan trọng hơn thời gian, đồng nghiệp, cơ hội học | "Ngoài lương, mình còn cân những gì?" |
| Về định nghĩa | "Con bé lười lắm, cả buổi chiều không làm gì." | "Không làm gì" tính cả đọc sách, nghỉ ngơi | "Lúc đó con làm gì vậy?" |
| Về nhân quả | "Từ khi đổi trưởng nhóm, doanh số giảm." | Việc đổi trưởng nhóm là nguyên nhân | "Cùng lúc đó còn gì thay đổi nữa không?" |
| Về sự tương đồng | "Bên kia làm được thì mình cũng làm được." | Hai bên có điều kiện giống nhau | "Họ có gì mà mình chưa có?" |
| Về phạm vi lựa chọn | "Hoặc là tăng giờ làm, hoặc là trễ hạn." | Chỉ có hai lựa chọn | "Có cách thứ ba nào không, như bớt việc?" |
Loại cuối cùng nối sang ngụy biện lựa chọn sai, đã có bài riêng ở chuyên mục ngụy biện. Ở đây chỉ cần nhớ: một câu "hoặc… hoặc…" luôn giấu giả định rằng không còn lựa chọn nào khác.
Tình huống: cha và con gái bàn chuyện chọn ngành ở Huế
Tại một gia đình ở Huế, người cha nói với con gái đang học lớp mười hai: "Con nên thi ngành kế toán, ra trường dễ xin việc." Cô con gái muốn học thiết kế đồ hoạ và đáp: "Ba không hiểu gì cả." Cuộc trò chuyện dừng lại ở đó, cả hai đều buồn.
Nếu tách giả định ngầm, lập luận của người cha là: "Ngành dễ xin việc là ngành nên chọn" (giả định về giá trị), "kế toán dễ xin việc hơn thiết kế" (giả định về sự thật), và có thể "con chưa có kế hoạch nào cụ thể cho ngành thiết kế" (giả định về hoàn cảnh). Ba giả định này khác nhau, và cô con gái có thể đồng ý với cái thứ nhất mà không đồng ý với cái thứ hai, hoặc chứng minh cái thứ ba là sai.
Một cách nói tốt hơn của cô con gái: "Con hiểu ba lo con khó xin việc. Ba nghĩ thiết kế khó xin việc hơn kế toán phải không? Con có tìm hiểu một ít, con kể ba nghe nhé." Câu này gọi đúng tên giả định thứ hai, mở ra chỗ để đưa thông tin, và giữ được giả định thứ nhất là điều hai cha con cùng quan tâm. Người cha cũng có thể làm điều tương tự: "Ba lo nhất là chuyện việc làm. Con nghĩ sao về chuyện đó?"
Không có cách nói nào bảo đảm hai bên sẽ đồng ý. Nhưng khi giả định đã được nói ra, ít nhất cả hai biết mình đang bất đồng ở đâu, và đó là bước đầu tiên của mọi cuộc nói chuyện có kết quả.
Hỏi lại giả định mà không thành bắt bẻ
Hỏi bằng giọng tò mò, không phải giọng thẩm vấn. "Anh nghĩ khách sẽ thích tính năng này vì sao?" nghe khác hẳn "Anh lấy đâu ra là khách thích?". Nội dung gần như nhau, nhưng câu đầu mời người kia giải thích, câu sau buộc họ phòng thủ.
Nói ra giả định bằng lời của mình rồi hỏi có đúng không. "Em hiểu là chị đang cho rằng khách quen sẽ không phản ứng khi tăng giá, đúng không chị?" Cách này cho người kia cơ hội sửa nếu bạn hiểu sai, và cho thấy bạn đang nghe thật.
Tách điều đồng ý và điều chưa đồng ý. "Mình đồng ý là cần giảm chi phí. Chỗ mình chưa chắc là cắt quảng cáo có phải cách đúng không." Người nghe thấy mình không bị bác toàn bộ nên dễ cởi mở hơn.
Chấp nhận giả định về giá trị là chuyện riêng. Nếu người kia coi trọng sự ổn định hơn cơ hội, đó không phải lỗi lập luận. Bạn cứ nói rõ mình nghĩ khác, nhưng đừng cố chứng minh giá trị của họ là sai.
Biết lúc nào nên dừng hỏi. Hỏi giả định là để hiểu nhau, không phải để đào tới tận gốc mọi niềm tin. Khi đã tìm ra chỗ hai bên khác nhau và người kia bắt đầu mệt, nói một câu tổng kết như "vậy là mình khác nhau ở chỗ coi trọng điều gì hơn" rồi để câu chuyện nghỉ, hôm khác bàn tiếp.
Câu hỏi cũng có giả định ngầm
Giả định ngầm không chỉ nằm trong lập luận, nó còn nằm trong câu hỏi. "Khi nào anh định sửa lỗi này?" giả định rằng đó là lỗi và anh là người phải sửa. "Sao con lại làm hỏng đồ chơi của em?" giả định rằng con đã làm hỏng, và làm hỏng có chủ ý. Người được hỏi trả lời trực tiếp thì đã ngầm chấp nhận giả định, dù có thể không đồng ý với nó.
Trong cuộc họp, câu hỏi kiểu này rất phổ biến và thường không có ác ý. Trưởng nhóm hỏi "vì sao dự án trễ?" trong khi dự án thật ra chưa trễ, chỉ có một hạng mục trễ. Nếu bạn trả lời ngay bằng lý do, cả phòng sẽ nhớ là "dự án trễ". Cách đáp tốt hơn là chỉnh giả định trước: "Dạ, dự án vẫn đúng hạn tổng, riêng hạng mục thử nghiệm đang chậm hai ngày, em giải thích phần đó."
Khi chính bạn đặt câu hỏi, đặc biệt với trẻ con hoặc người dưới quyền, hãy hỏi câu mở trước: "Chuyện gì xảy ra với đồ chơi vậy con?" thay vì "Sao con làm hỏng?". Câu mở không giấu kết luận bên trong, nên người kia kể lại đúng hơn, và bạn nhận được thông tin thật thay vì một lời chống chế.
Giả định ngầm trong chính câu nói của bạn
Kỹ năng này có ích nhất khi quay vào chính mình. Trước khi gửi một đề xuất hay khuyên ai đó, soát nhanh:
- Mình đang mặc định người nghe coi trọng điều gì? Họ có thật sự coi trọng điều đó không?
- Mình đang dùng một từ theo nghĩa riêng nào không, như "ổn định", "thành công", "đủ"?
- Mình có đang giả định rằng hoàn cảnh của họ giống mình không?
- Mình có đang giả định chỉ có hai lựa chọn không?
- Nếu giả định quan trọng nhất của mình sai, mình có còn khuyên như vậy không?
Câu hỏi cuối là câu hỏi đáng giá nhất. Nếu câu trả lời là không, hãy nói giả định đó ra trong lời khuyên: "Nếu em vẫn muốn ở gần nhà thì nên chọn công việc này." Lời khuyên có điều kiện rõ ràng tôn trọng người nghe hơn một lời khuyên tuyệt đối.
Câu hỏi thường gặp
Giả định ngầm là gì?
Giả định ngầm là tiền đề mà người nói không nói ra nhưng lập luận của họ cần nó mới đứng được. Ví dụ câu nên học ngành này vì lương cao ngầm giả định lương là tiêu chí quan trọng nhất khi chọn ngành.
Làm sao tìm ra giả định ngầm trong một lập luận?
Tách lập luận thành lý do và kết luận, hỏi cần thêm điều gì để lý do dẫn tới kết luận, rồi thử phủ định từng điều đó. Điều nào bị phủ định mà lập luận sụp thì đó là giả định ngầm quan trọng.
Giả định ngầm có phải lúc nào cũng xấu không?
Không. Mọi lập luận đều có giả định ngầm vì không ai nói hết mọi tiền đề. Giả định chỉ thành vấn đề khi nó không hiển nhiên với người nghe, khi nó sai, hoặc khi hai bên ngầm giả định khác nhau mà không biết.
Hỏi lại giả định thế nào để người kia không khó chịu?
Hỏi bằng giọng tò mò, nói lại giả định bằng lời của mình rồi hỏi có đúng không, và tách điều mình đồng ý với điều mình chưa đồng ý. Tránh những câu như anh lấy đâu ra vì chúng đặt người kia vào thế phòng thủ.
Giả định ngầm khác ngụy biện thế nào?
Giả định ngầm là phần bị giấu của mọi lập luận, đúng hay sai đều có. Ngụy biện là một kiểu lập luận có lỗi. Một số ngụy biện, như lựa chọn sai, dựa trên một giả định ngầm sai, nhưng có giả định ngầm không có nghĩa là ngụy biện.