Ngụy biện post hoc (đầy đủ là post hoc ergo propter hoc, nghĩa là “sau cái này, vậy là do cái này”) là kết luận rằng A gây ra B chỉ vì A xảy ra ngay trước B. “Uống nước lá này hai hôm là khỏi cảm” bỏ qua việc cảm cúm thông thường vốn tự khỏi sau vài ngày, uống gì hay không uống gì cũng vậy.
Thứ tự thời gian là điều kiện cần cho nhân quả nhưng chưa bao giờ đủ. Trước khi kết luận cái gì gây ra cái gì, cần hỏi: nếu không có A thì B có xảy ra không, có yếu tố nào khác cùng lúc không, và chuyện này có tự trở lại bình thường không. Phần dưới đi qua những tình huống post hoc hay gặp nhất, một bảng đối chiếu và năm câu hỏi kiểm trước khi kết luận.
Cốc nước lá và cơn cảm cúm tự khỏi
Chị Hoa ở Khánh Hoà bị cảm, sốt nhẹ, sổ mũi. Ngày thứ hai, mẹ chồng nấu cho chị một nồi nước lá theo công thức truyền miệng. Ngày thứ tư chị khỏi. Từ đó cả nhà tin nước lá chữa cảm, và mỗi lần ai trong họ hàng ốm, mẹ chồng chị lại nấu, lại kể chuyện chị Hoa khỏi nhanh thế nào.
Chuỗi sự kiện có thật: uống nước lá, rồi khỏi. Nhưng cảm cúm thông thường do vi-rút thường tự khỏi sau vài ngày đến khoảng một tuần, dù người bệnh uống nước lá, uống nước cam hay chỉ nghỉ ngơi. Người ta hay tìm đến bài thuốc vào lúc bệnh đang nặng nhất, tức là đúng lúc sắp bắt đầu đỡ. Bài thuốc vì vậy luôn có vẻ hiệu nghiệm.
Điều này không có nghĩa là nước lá vô dụng. Một cốc nước ấm khi ốm giúp dễ chịu, giúp uống đủ nước, và sự chăm sóc của người nhà là điều quý. Chỉ là từ câu chuyện của chị Hoa, không thể kết luận nước lá rút ngắn thời gian bệnh. Muốn biết điều đó, cần so với những lần chị hoặc người khác bị cảm mà không uống.
Post hoc nguy hiểm nhất khi nó khiến người ta bỏ cách chữa có bằng chứng để theo một cách chỉ có câu chuyện, nhất là với bệnh không tự khỏi. Còn với cơn cảm nhẹ, nó chủ yếu dẫn đến việc tin nhầm, và tin nhầm thì có thể sửa được bằng cách đặt đúng câu hỏi.
Những chỗ post hoc hay xuất hiện
Sức khoẻ và thuốc men. Đây là nơi post hoc phổ biến nhất, vì nhiều bệnh tự khỏi hoặc lên xuống theo từng đợt. Uống gì vào lúc bệnh nặng nhất thì sau đó cũng thấy đỡ.
Công việc và người quản lý mới. “Từ khi chị Lan làm trưởng phòng, doanh số tăng.” Có thể đúng nhờ chị Lan, cũng có thể nhờ mùa cao điểm, nhờ sản phẩm mới ra, nhờ đối thủ gặp khó.
Thói quen và may rủi. “Hôm nào mặc áo này đi phỏng vấn cũng đậu.” Người ta nhớ những lần trùng khớp, quên những lần không khớp, và thứ tự thời gian tạo ra cảm giác có quy luật.
Chính sách trong nhà. “Từ khi cấm con chơi điện thoại, con học khá lên.” Có thể vậy, nhưng cũng có thể con lên lớp mới hợp cô giáo hơn, hoặc kỳ trước con ốm nên điểm thấp bất thường.
Sự cố kỹ thuật. “Vừa cập nhật phần mềm xong là máy chậm.” Đôi khi đúng thật, nhưng cũng có khi máy đã chậm dần từ trước và đến lúc đó mới để ý.
Câu post hoc hay gặp, vì sao chưa đủ và kiểm thế nào
Mỗi dòng là một kết luận nhân quả thường nghe, kèm lời giải thích khác có thể có và cách kiểm.
| Câu nói | Giải thích khác có thể có | Kiểm thế nào |
|---|---|---|
| “Uống nước lá hai hôm là khỏi cảm.” | Cảm thông thường tự khỏi sau vài ngày. | So với những lần cảm mà không uống. |
| “Đổi trưởng phòng là doanh số tăng.” | Mùa vụ, sản phẩm mới, thị trường chung. | So với cùng kỳ năm trước và với các phòng không đổi người. |
| “Bón loại phân mới, cây ra hoa nhiều.” | Đúng mùa ra hoa, thời tiết thuận. | Để vài cây không bón và so. |
| “Từ khi nghiêm khắc, con ngoan hẳn.” | Con lớn thêm, hoàn cảnh ở trường thay đổi. | Nhìn lại những lúc khác con thay đổi mà không có quy định mới. |
| “Vừa phạt nhân viên đi trễ, tuần sau hết trễ.” | Tuần đó trễ bất thường, tuần sau tự về mức bình thường. | Xem số lần trễ trong nhiều tuần trước đó. |
Dòng cuối là một hiện tượng đáng biết, gọi là hồi quy về mức trung bình. Khi một điều gì đó đang ở mức bất thường, cao hay thấp, lần sau nó thường quay về gần mức bình thường dù bạn có làm gì hay không. Người ta hay hành động đúng lúc bất thường, nên hành động đó dễ được quy công sai.
Hồi quy về mức trung bình: cái bẫy của người hay khen, hay phạt
Hãy hình dung một chủ cửa hàng ở Hải Phòng nhận thấy mỗi khi chị khen nhân viên vì một ngày bán cực tốt, ngày hôm sau người đó thường bán kém hơn. Còn mỗi khi chị trách một ngày bán tệ, hôm sau người đó thường bán khá hơn. Chị kết luận: khen làm người ta chủ quan, trách làm người ta cố gắng.
Thật ra rất có thể khen và trách không ảnh hưởng gì đến kết quả hôm sau. Một ngày bán cực tốt thường có một phần là may: khách đông, gặp vài khách mua nhiều. Hôm sau may mắn đó không lặp lại, nên kết quả tự trở về mức thường. Ngày bán tệ cũng vậy theo chiều ngược lại. Chị khen hay trách đúng vào những ngày bất thường, nên những gì xảy ra sau đó trông như hệ quả của lời chị nói.
Daniel Kahneman, trong cuốn “Tư duy nhanh và chậm” xuất bản năm 2011, kể một câu chuyện tương tự từ việc huấn luyện phi công và dùng nó để giải thích hiện tượng này. Bài học cho đời thường là: đừng đánh giá một biện pháp chỉ bằng việc so lần ngay sau với lần bất thường ngay trước. So với mức bình thường qua nhiều lần.
Với cha mẹ, điều này đặc biệt đáng nhớ. Trách con sau một bài kiểm tra kém rồi thấy bài sau khá hơn không có nghĩa là trách có tác dụng; có thể bài kém kia chỉ là một lần lệch.
Năm câu hỏi trước khi kết luận A gây ra B
Khi thấy một việc xảy ra ngay sau một việc khác và muốn nói việc trước gây ra việc sau, đi qua năm câu hỏi:
- Nếu không có A, B có xảy ra không? Có những lần không có A mà B vẫn xảy ra chưa?
- Có điều gì khác thay đổi cùng lúc với A không, như mùa, thời tiết, người khác, sự kiện khác?
- B có phải là thứ tự lên xuống hoặc tự trở lại bình thường không, như bệnh nhẹ, doanh số theo mùa, tâm trạng?
- A được làm vào lúc nào? Nếu A thường được làm đúng lúc tình hình tệ nhất, B sau đó gần như chắc sẽ tốt hơn.
- Có cách nào giải thích được A gây ra B như thế nào không, một cơ chế cụ thể, không chỉ là “trước rồi sau”?
Nếu câu một và câu năm có câu trả lời tốt, và câu hai, ba, bốn không làm lung lay, khả năng A gây ra B là đáng tin. Nếu chỉ có “trước rồi sau”, hãy nói “mình thấy hai chuyện đi liền nhau, chưa biết chuyện nào gây ra chuyện nào”.
Post hoc trong chính quyết định của bạn
Dễ thấy post hoc ở người khác, khó thấy nó ở mình, nhất là khi kết quả làm mình vui. Anh Tuấn ở Đà Nẵng bắt đầu chạy bộ buổi sáng đúng tuần dự án ở công ty khép lại. Hai tuần sau anh ngủ ngon hơn, ít cáu hơn, và kể với mọi người rằng chạy bộ thay đổi cuộc sống của anh. Có thể đúng. Nhưng cũng đúng tuần đó áp lực công việc giảm hẳn, và giấc ngủ của anh có lẽ sẽ khá lên dù anh có chạy hay không.
Điều này không có nghĩa anh Tuấn nên bỏ chạy bộ; chạy bộ có nhiều lợi ích đã được biết đến. Vấn đề là nếu anh quy hết công cho chạy bộ, lần tới khi áp lực công việc tăng trở lại và giấc ngủ kém đi dù anh vẫn chạy, anh sẽ bối rối, hoặc kết luận ngược rằng chạy bộ hết tác dụng.
Một thói quen hữu ích là ghi lại vài dòng mỗi khi bắt đầu một thay đổi: hôm nay bắt đầu gì, đồng thời có chuyện gì khác đang thay đổi. Vài tuần sau đọc lại, bạn sẽ thấy rõ hơn đâu là nguyên nhân có khả năng, đâu chỉ là thứ đi cùng lúc. Ghi chép kiểu này mất một phút và giúp bạn không kể cho người khác một câu chuyện nhân quả mà chính mình chưa chắc.
Chỗ hay sai khi nhắc người khác về post hoc
Chỉ ra post hoc dễ làm người kia cảm thấy trải nghiệm của mình bị gạt bỏ. Mấy lỗi nên tránh:
- Nói “đó chỉ là trùng hợp”. Bạn cũng không biết chắc là trùng hợp; điều bạn biết là bằng chứng chưa đủ để kết luận.
- Gạt đi những cách làm vô hại mà người khác thấy dễ chịu. Nồi nước lá không hại gì và có ý nghĩa tình cảm; không cần bác bỏ, chỉ cần không dùng nó thay cho đi khám khi bệnh nặng.
- Rơi vào lỗi ngược: cho rằng vì chưa chứng minh được nên chắc chắn không có tác dụng. Chưa có bằng chứng khác với có bằng chứng là không.
- Đòi thí nghiệm khoa học cho mọi quyết định nhỏ trong nhà. Với chuyện nhỏ, ghi chép đơn giản trong vài tuần là đủ.
- Quên áp dụng cho chính mình. Khi một quyết định của bạn có vẻ thành công, đó là lúc dễ quy công sai nhất.
Câu đáp mềm nhất thường là một câu hỏi tò mò: “Lần trước mẹ bị cảm mà không uống thì mấy hôm khỏi nhỉ?” Câu đó mời người kia tự so sánh, thay vì bị phán là sai.
Câu hỏi thường gặp
Post hoc khác gì với nhầm tương quan thành nhân quả?
Post hoc là một trường hợp riêng: kết luận nhân quả chỉ dựa vào thứ tự thời gian, một việc xảy ra trước một việc khác. Nhầm tương quan thành nhân quả rộng hơn, là thấy hai thứ đi cùng nhau rồi cho rằng thứ này gây ra thứ kia, không nhất thiết có thứ tự trước sau.
Vì sao bài thuốc dân gian nào cũng có người kể là khỏi?
Vì nhiều bệnh nhẹ tự khỏi, và người ta thường tìm đến bài thuốc vào lúc bệnh nặng nhất, tức là ngay trước khi tự đỡ. Những người dùng mà không khỏi thì ít kể lại. Vì vậy câu chuyện khỏi bệnh luôn nhiều hơn tỷ lệ thật.
Hồi quy về mức trung bình là gì, nói đơn giản?
Là việc một kết quả bất thường, quá cao hay quá thấp, thường được theo sau bởi một kết quả gần mức bình thường hơn, vì phần may rủi trong lần bất thường không lặp lại. Nó khiến những hành động làm ngay sau lần bất thường dễ bị quy công hoặc đổ lỗi sai.
Làm sao biết một thay đổi ở công ty có tác dụng thật không?
So với cùng kỳ năm trước để loại yếu tố mùa vụ, so với các nhóm không áp dụng thay đổi, và theo dõi qua nhiều tuần thay vì chỉ một tuần. Nếu có thể, áp dụng thử ở một nhóm trước rồi mới mở rộng.
Có nên tin vào bùa may mắn khi đi thi, đi phỏng vấn không?
Mang theo một vật làm mình yên tâm thì không có hại, và cảm giác yên tâm có thể giúp bạn bình tĩnh hơn. Chỉ cần đừng tin rằng vật đó quyết định kết quả, để không bỏ bê phần chuẩn bị thật sự.