LapLuan.comLập Luận
Các kiểu ngụy biện hay gặp

Ngụy biện dựa vào số đông: “ai cũng làm vậy” có phải là lý do đủ?

Dựa vào số đông là coi việc nhiều người tin hay làm như bằng chứng rằng điều đó đúng. Khi nào số đông đáng tham khảo, khi nào không, và cách đáp lại cho khéo.

Mother and teenage daughter talking quietly on a sofa in a Hue apartment, daughter holding a phone face-down on her lap, seen from behind the sofa, warm evening lamplight

Ngụy biện dựa vào số đông (tiếng Latin là ad populum) là coi việc nhiều người tin, nhiều người làm, nhiều người mua như một bằng chứng rằng điều đó đúng hoặc tốt. “Cả lớp con ai cũng có điện thoại riêng rồi” hay “sản phẩm bán chạy nhất năm, chắc chắn tốt” đều dùng con số đông thay cho lý do.

Số đông không vô giá trị: nhiều người chọn một quán ăn là tín hiệu quán đó không tệ. Nhưng số đông chỉ cho biết điều gì phổ biến, không cho biết điều gì đúng hay hợp với bạn. Các mục sau giúp bạn phân biệt khi nào số đông đáng tham khảo, khi nào nó che đi câu hỏi thật, và cách đáp lại mà không làm người kia thấy bị coi thường.

“Bạn con ai cũng có rồi” — cuộc nói chuyện ở một căn hộ ở Huế

Bé Vy học lớp tám, xin mẹ mua điện thoại riêng: “Cả lớp con ai cũng có rồi, chỉ mỗi con không có.” Mẹ Vy biết chắc không phải cả lớp đều có, nhưng có lẽ phần lớn là có. Câu hỏi thật ở đây không phải là bao nhiêu bạn có, mà là Vy cần điện thoại để làm gì, dùng thế nào, và nhà mình có đặt giới hạn được không.

Lý lẽ “ai cũng có” mạnh vì nó chạm vào một nhu cầu thật: không muốn bị lạc lõng. Một em không có điện thoại có thể bị bỏ ra ngoài nhóm chat của lớp, không biết bài tập được nhắc trong nhóm. Đó là lý do chính đáng. Nhưng nó khác với lý do “vì ai cũng có”. Lý do thứ nhất có thể giải quyết bằng nhiều cách, lý do thứ hai thì không giải quyết gì cả.

Nếu mẹ Vy đáp “người ta có kệ người ta”, cuộc nói chuyện dừng lại ở đó và Vy cảm thấy không được hiểu. Nếu mẹ hỏi “con không có điện thoại thì con bị thiếu cái gì?”, Vy sẽ phải nói ra lý do thật, và hai mẹ con có thứ để bàn: nhóm chat lớp, liên lạc khi tan học, hay chỉ là chuyện ngại với bạn.

Cách hỏi đó biến lý lẽ số đông thành một nhu cầu cụ thể. Nhu cầu cụ thể thì luôn có cách đáp ứng, có khi bằng điện thoại, có khi bằng cách khác.

Số đông xuất hiện dưới những dạng nào

Bán chạy nhất, nhiều người dùng nhất. Quảng cáo hay dùng số lượng đã bán như bằng chứng chất lượng. Bán chạy có thể vì tốt, cũng có thể vì giá rẻ, vì quảng cáo nhiều, vì được bày ở chỗ dễ thấy.

Lượt thích, lượt chia sẻ. Một bài đăng trên mạng có hàng nghìn lượt chia sẻ trông đáng tin hơn. Nhưng lượt chia sẻ đo mức độ gây chú ý, không đo độ chính xác. Tin sai thường lan nhanh hơn tin đính chính vì nó gây ngạc nhiên hơn.

Truyền thống, “xưa nay vẫn vậy”. Đây là số đông theo thời gian: nhiều thế hệ đã làm thì chắc là đúng. Có những truyền thống chứa kinh nghiệm quý, có những truyền thống tồn tại chỉ vì chưa ai hỏi lại.

“Người ta ai cũng thế”. Câu này hay dùng để bình thường hoá một việc: “công ty nào cũng bắt làm thêm không lương”, “ai đi làm mà chẳng nói dối sếp vài lần”. Nó không chứng minh việc đó đúng, chỉ chứng minh nó phổ biến, mà có khi cũng không chứng minh được cả điều đó.

Khi nào số đông là tín hiệu tốt, khi nào không

Số đông có giá trị thông tin trong một số trường hợp. Bảng này giúp bạn biết lúc nào nên tham khảo và lúc nào nên dè dặt.

Tình huốngSố đông đáng tham khảo khiSố đông không nói lên gì khi
Chọn quán ănNgười ăn là khách địa phương, quay lại nhiều lần.Khách đông vì đang có chương trình giảm giá hay được quảng bá rầm rộ.
Đọc đánh giá sản phẩmNhiều người độc lập nêu cùng một điểm cụ thể.Đánh giá đến từ người được tặng quà hoặc cùng một nhóm.
Chọn cách làm việcNhiều nhóm làm thế sau khi đã thử nhiều cách.Mọi người làm thế vì chưa ai thử cách khác.
Tin một thông tinNhiều nguồn độc lập cùng xác nhận.Nhiều người chia sẻ lại từ một nguồn duy nhất.
Quyết định cho conNhu cầu chung có lý do cụ thể, như nhóm chat học tập.Chỉ là “bạn có thì con cũng phải có”.

Từ khoá trong cột giữa là “độc lập”. Một trăm người tự đi đến cùng một kết luận nói nhiều hơn một trăm người lặp lại câu của một người. Khi số đông chỉ là tiếng vọng, nó không mạnh hơn tiếng nói ban đầu.

Cách đáp lại lý lẽ “ai cũng làm vậy”

Dù người nói là con, đồng nghiệp hay người bán hàng, có thể đi theo trình tự này:

  1. Không phủ nhận con số ngay. Tranh cãi về việc có thật là “ai cũng” hay chỉ “nhiều người” thường vô ích và làm người kia phòng thủ.
  2. Hỏi lý do đằng sau: “Họ làm vậy vì sao?” hoặc “Mình làm vậy thì được gì?”. Câu hỏi này đưa cuộc nói chuyện từ con số sang lý lẽ.
  3. Xét xem lý do đó có áp dụng cho hoàn cảnh của mình không. Lý do của số đông có khi đúng với họ mà không đúng với bạn.
  4. Nếu lý do đứng vững, chấp nhận nó như một lý do, không phải vì số đông. Nếu không đứng vững, nói rõ vì sao.
  5. Đề xuất cách đáp ứng nhu cầu thật mà không cần chạy theo số đông, nếu có.

Trong ví dụ của mẹ con Vy, đi hết năm bước có thể dẫn đến một chiếc điện thoại đơn giản dùng để nhắn tin và gọi, giới hạn giờ dùng, hoặc cho Vy dùng máy của mẹ vào giờ cố định để xem nhóm lớp. Kết quả nào cũng được, miễn là nó trả lời đúng nhu cầu.

Bước một là bước khó giữ nhất khi bạn đang bực. Nhưng chỉ cần bỏ qua được chuyện “có thật ai cũng vậy không”, cuộc nói chuyện sẽ ngắn hơn và ít tổn thương hơn hẳn, vì không ai phải chứng minh mình đếm đúng.

Ở chỗ làm: “công ty nào cũng làm thế”

Một cuộc họp ở công ty bán lẻ tại Hải Phòng bàn chuyện có nên tặng quà cho khách để đổi lấy đánh giá năm sao không. Một người nói: “Bên nào cũng làm vậy, mình không làm thì thua.” Câu này gộp hai ý khác nhau: một ý về sự phổ biến, và một ý về hệ quả cạnh tranh.

Ý về hệ quả cạnh tranh đáng bàn: nếu đánh giá của mình ít hơn, khách có ít tin mình hơn không? Bao nhiêu? Có cách nào khác để có đánh giá thật nhiều hơn, như nhắc khách sau khi giao hàng thành công? Còn ý “bên nào cũng làm” thì không trả lời được câu hỏi nên hay không nên, vì nó chỉ mô tả hiện trạng.

Cách tách hai ý này trong cuộc họp: “Mình tạm bỏ qua chuyện bên khác làm hay không. Nếu mình không làm, mình mất gì cụ thể? Nếu mình làm, rủi ro là gì?” Đặt câu hỏi như vậy thường cho thấy rủi ro của việc làm theo số đông, như khách phát hiện đánh giá không thật, lớn hơn mọi người tưởng.

Nhận xét chung: ở công sở, “ai cũng làm” hay được dùng để khỏi phải suy nghĩ về một quyết định khó. Kéo cuộc họp về lại câu hỏi được – mất là cách lịch sự nhất để buộc mọi người suy nghĩ.

Trên mạng xã hội: cảm giác “ai cũng nghĩ vậy” đến từ đâu

Trên mạng, số đông được tạo ra dễ hơn ngoài đời nhiều. Bạn theo dõi những người có cùng mối quan tâm, nên bảng tin của bạn tự nhiên lặp lại cùng một kiểu ý kiến. Sau vài tuần, bạn có cảm giác rằng mọi người đều nghĩ như vậy, trong khi đó chỉ là những người bạn chọn theo dõi.

Phần bình luận cũng đánh lừa tương tự. Một bài viết về chuyện nuôi con có thể có hàng trăm bình luận đồng tình, nhưng người đồng tình thường thích bình luận hơn người phân vân. Người có ý khác hay im lặng lướt qua, nhất là khi thấy phần bình luận đã nghiêng hẳn về một phía. Kết quả là bình luận phản ánh ai thích lên tiếng, không phản ánh mọi người nghĩ gì.

Một cách tự kiểm đơn giản: khi thấy mình nghĩ “ai cũng nói thế”, thử nhớ lại ba người cụ thể ngoài đời mà bạn đã nghe nói vậy. Nếu chỉ nhớ ra những tài khoản trên mạng mình không quen, cái “ai cũng” đó có lẽ nhỏ hơn bạn tưởng nhiều.

Điều này không có nghĩa ý kiến trên mạng vô nghĩa. Chỉ là con số lượt thích và độ dài phần bình luận không thay được câu hỏi lý lẽ đằng sau là gì.

Tự soát: khi nào mình đang dựa vào số đông

Số đông ảnh hưởng tới ai cũng vậy, kể cả người biết rõ ngụy biện này. Trước khi quyết định mua, tin hay làm theo, tự hỏi:

  • Nếu chỉ có vài người làm việc này, mình có còn muốn làm không?
  • Mình biết lý do họ làm, hay chỉ biết là họ làm?
  • Số đông này là những người tự quyết độc lập, hay đang lặp lại nhau?
  • Hoàn cảnh của mình có giống họ ở những điểm quan trọng không, như thu nhập, thời gian, nhu cầu?
  • Mình có đang sợ bị khác người hơn là thật sự muốn điều này không?

Câu cuối không có nghĩa là sợ khác người là sai. Đó là một cảm xúc thật và đáng tính đến. Chỉ cần gọi đúng tên nó, để biết mình đang quyết định vì cảm xúc đó chứ không phải vì sản phẩm hay cách làm kia tốt hơn.

Một mẹo nhỏ khi mua sắm: che phần số lượng đã bán và số sao đi, chỉ đọc mô tả và vài đánh giá có nội dung cụ thể. Nếu sau khi đọc vẫn thấy muốn mua, đó là quyết định của bạn chứ không phải của con số.

Câu hỏi thường gặp

Dựa vào số đông có phải lúc nào cũng sai không?

Không. Khi nhiều người độc lập cùng đi đến một kết luận dựa trên trải nghiệm thật, đó là tín hiệu đáng tham khảo. Ngụy biện là khi số đông được dùng thay cho lý do, hoặc khi số đông chỉ là nhiều người lặp lại một nguồn.

Con nói “bạn nào cũng có” thì cha mẹ nên đáp thế nào?

Thay vì bác con số, hỏi con thiếu thứ đó thì bị ảnh hưởng gì. Câu trả lời của con thường chỉ ra một nhu cầu cụ thể, như liên lạc với nhóm bạn hay theo dõi bài tập. Khi biết nhu cầu, cha mẹ và con có thể cùng tìm cách đáp ứng phù hợp với nhà mình.

Sản phẩm bán chạy nhất có phải là sản phẩm tốt nhất không?

Không nhất thiết. Bán chạy có thể do giá rẻ, quảng cáo nhiều, bày ở vị trí dễ thấy hay đang giảm giá. Bán chạy cho biết sản phẩm không quá tệ với đa số người mua, nhưng không cho biết nó có hợp với nhu cầu riêng của bạn hay không.

Bài đăng nhiều lượt chia sẻ có đáng tin hơn không?

Lượt chia sẻ đo mức độ gây chú ý, không đo độ chính xác. Một bài sai nhưng gây sốc có thể được chia sẻ nhiều hơn một bài đúng nhưng nhạt. Muốn biết đáng tin hay không, hãy xem nguồn gốc thông tin và có nguồn độc lập nào xác nhận không.

Làm theo truyền thống có phải là ngụy biện số đông không?

Làm theo truyền thống không phải là ngụy biện. Ngụy biện là khi lấy câu “xưa nay vẫn vậy” làm lý do duy nhất để từ chối xem xét lại. Nhiều truyền thống có lý do tốt; hỏi lý do đó là gì là cách tôn trọng truyền thống hơn là chỉ viện dẫn nó.

Cần tư vấn cụ thể cho trường hợp của bạn?

Chúng tôi sẽ liên hệ trong vòng 24 giờ.

Đăng ký tư vấn ngay

Bài viết liên quan

Bạn cần hỗ trợ thêm?

Để lại thông tin, chúng tôi sẽ liên hệ trong 24 giờ.

hoặc
Gọi ngay 0926 138 138