LapLuan.comLập Luận
Đánh giá bằng chứng

Lời kể của người chứng kiến đáng tin tới đâu: trí nhớ, kể lại và cách hỏi cho đúng

Người có mặt vẫn có thể nhớ sai mà không hề nói dối. Trí nhớ đổi ra sao qua mỗi lần kể, câu hỏi dẫn dắt làm lệch lời kể thế nào, và cách hỏi để lời kể đáng tin hơn.

Three factory workers in uniforms standing near rows of parked motorbikes, one gesturing while describing something to a supervisor, all seen from a distance, cloudy noon light

Lời kể của người tận mắt chứng kiến là bằng chứng quý nhưng không chắc chắn, vì trí nhớ không phải đoạn ghi hình mà được dựng lại mỗi lần nhớ, và có thể đổi theo cách người khác hỏi. Người kể có thể hoàn toàn thành thật mà vẫn nhớ sai thứ tự, màu sắc, lời nói, thậm chí nhớ thêm chi tiết chưa từng có.

Điều này không có nghĩa là bỏ qua lời kể. Nó có nghĩa là cần biết lời kể đáng tin ở phần nào, kém tin ở phần nào, và hỏi sao cho không làm lệch thêm. Phần dưới đi qua cách trí nhớ thay đổi, lời kể biến dạng qua nhiều người, một vụ va quẹt có ba lời kể khác nhau, và cách hỏi người chứng kiến cho đúng.

Trí nhớ được dựng lại, không phải được phát lại

Nhiều người hình dung trí nhớ như một cuộn phim: chuyện xảy ra được ghi vào, khi cần thì tua lại xem. Thực tế khác hơn nhiều. Lúc sự việc xảy ra, ta chỉ chú ý tới một phần. Khi nhớ lại, đầu óc lấp những chỗ trống bằng điều có vẻ hợp lý, bằng những gì nghe người khác kể, bằng điều mình nghĩ lẽ ra đã xảy ra.

Vì vậy hai người đứng cạnh nhau có thể kể hai câu chuyện khác nhau mà không ai nói dối. Người lo về xe của mình nhớ rõ chiếc xe, người đang nghe điện thoại chỉ nhớ tiếng động. Sau vài ngày, khi đã nghe đồng nghiệp bàn tán, cả hai có thể "nhớ" thêm những chi tiết họ chưa từng thấy.

Có vài yếu tố làm trí nhớ kém chính xác hơn: sự việc diễn ra nhanh, người chứng kiến đang căng thẳng hoặc sợ hãi, ánh sáng kém, đã lâu mới được hỏi, và đã nói chuyện với nhiều người khác trước khi kể. Ngược lại, lời kể ghi lại sớm, khi người kể còn bình tĩnh và chưa nghe ai bàn, thường đáng tin hơn.

Trí nhớ cũng không đều ở mọi chi tiết. Người ta thường nhớ ý chính của sự việc khá tốt, nhưng kém ở những chi tiết như thời gian chính xác, màu sắc, nguyên văn câu nói, ai đứng ở đâu.

Lời kể biến dạng thế nào qua mỗi lần kể lại

Một chuyện được kể qua ba bốn người giống trò chơi truyền tin. Mỗi lần qua tay, một vài kiểu thay đổi lặp đi lặp lại:

Lần kểVí dụ giả địnhĐiều thường bị đổi
Người chứng kiến"Chiếc xe tải lùi chạm nhẹ vào đuôi xe máy, gãy cái đèn hậu"Còn nhiều chi tiết, có mức độ
Lần kể thứ hai"Xe tải lùi tông vào xe máy, gãy đèn"Từ chỉ mức độ mạnh hơn: "chạm" thành "tông"
Lần kể thứ ba"Xe tải tông xe máy ở bãi"Bỏ chi tiết nhỏ, giữ phần gây chú ý
Lần kể thứ tư"Hôm qua có tai nạn ở bãi xe công ty"Đổi loại sự việc, thêm kết luận người kể tự suy ra

Ba xu hướng đều đặn: chi tiết rút gọn, mức độ phóng to, và phần suy diễn của người kể dần lẫn vào phần sự việc. Vì vậy khi nghe một chuyện, câu hỏi đầu tiên nên là "bạn nghe từ ai, người đó có mặt không".

Tình huống: vụ va quẹt ở bãi xe một khu công nghiệp tại Bắc Ninh

Ở bãi xe một nhà máy trong khu công nghiệp tại Bắc Ninh, chiếc xe máy của chị Duyên bị gãy đèn hậu. Ba công nhân có mặt kể ba kiểu. Anh Tài nói xe tải giao hàng lùi trúng. Chị Mến nói thấy một chiếc xe máy khác dắt ra va vào. Em Hưng, mới vào làm, nói nghe tiếng động nhưng quay lại thì đèn đã gãy.

Anh Lộc, tổ trưởng, không vội chọn lời ai. Anh hỏi từng người riêng, không kể cho người sau nghe lời người trước: "Lúc đó em đứng ở đâu? Em thấy gì trước, gì sau? Có phần nào em đoán chứ không thấy tận mắt không?" Anh Tài thừa nhận mình đứng xa, thấy xe tải đang lùi gần đó nên nghĩ là xe tải. Chị Mến đứng ngay cạnh và tả được màu chiếc xe máy kia.

Anh Lộc xin xem camera ở cổng, thấy đúng lúc đó có một chiếc xe máy cùng màu chị Mến tả được dắt ra. Lời kể của chị Mến được xác nhận bằng một nguồn độc lập; lời anh Tài hoá ra là suy đoán hợp lý nhưng sai. Không ai nói dối. Điều khác nhau là vị trí đứng và chỗ nào thấy, chỗ nào đoán.

Câu hỏi dẫn dắt và câu hỏi mở

Cách hỏi có thể đổi lời kể. Câu hỏi đã chứa sẵn câu trả lời khiến người kể "nhớ" theo hướng câu hỏi gợi ý, nhất là khi họ không chắc.

Câu hỏi dẫn dắtVì sao làm lệchCâu hỏi mở nên dùng
"Xe tải lùi trúng xe chị Duyên đúng không?"Gợi sẵn thủ phạm"Em thấy những gì lúc đó?"
"Anh ta to tiếng với khách trước phải không?"Gợi sẵn thứ tự"Chuyện bắt đầu thế nào?"
"Lúc đó đông người lắm hả?"Gợi sẵn mức độ"Quanh đó có những ai?"
"Cái áo màu đỏ hay màu cam?"Ép chọn trong hai đáp án"Em nhớ gì về quần áo người đó không?"

Khi đã hỏi câu mở, có thể hỏi tiếp để làm rõ, nhưng luôn để người kể có lối nói "mình không nhớ" hoặc "mình không thấy phần đó". Một câu trả lời "không nhớ" trung thực có giá trị hơn một chi tiết bịa ra để chiều người hỏi.

Cách hỏi một người chứng kiến cho đúng

Dùng được khi bạn cần làm rõ một sự việc ở chỗ làm, ở chung cư hay trong gia đình, chẳng hạn ai làm vỡ đồ, ai nói gì trong buổi họp, chuyện gì xảy ra ở sân chơi của con.

  1. Hỏi càng sớm càng tốt, trước khi người chứng kiến bàn với người khác.
  2. Hỏi riêng từng người, không kể lời người trước cho người sau.
  3. Mở đầu bằng câu mở: "Anh/chị kể lại những gì mình thấy được không?" Để họ kể hết, đừng cắt ngang.
  4. Hỏi vị trí: lúc đó đứng ở đâu, nhìn về hướng nào, đang làm gì.
  5. Hỏi tách phần thấy với phần đoán: "Phần nào anh/chị thấy tận mắt, phần nào nghe hoặc đoán?"
  6. Ghi lại lời kể ngay, dùng chính từ ngữ của người kể.
  7. Đối chiếu với nguồn không phụ thuộc trí nhớ: camera, tin nhắn, hoá đơn, thời gian ghi trên máy.

Bước năm thường làm sáng tỏ nhiều nhất. Người kể ít khi tự nói ra phần nào là đoán, nhưng khi được hỏi thẳng, họ thường trả lời thật. Giữ giọng hỏi bình thản, như đang cùng nhau ghép lại sự việc, chứ không như đang thẩm vấn; người thấy mình bị nghi sẽ phòng thủ và kể ít đi.

Dấu hiệu một lời kể đáng tin hơn

Không có dấu hiệu nào bảo đảm, nhưng những đặc điểm dưới đây khiến một lời kể đáng được coi trọng hơn:

  • Người kể có mặt tận nơi, ở vị trí nhìn thấy được, không nghe qua người khác.
  • Lời kể được ghi lại sớm, trước khi người kể bàn với ai.
  • Người kể tự nói rõ phần mình không chắc, không nhớ.
  • Lời kể khớp với những gì kiểm được độc lập như thời gian, vị trí, đồ vật.
  • Người kể không có lợi ích rõ ràng trong việc sự việc được hiểu theo hướng nào.
  • Lời kể giữ ổn định qua những lần hỏi khác nhau ở những chi tiết chính.

Một lời kể quá trơn tru, chi tiết tới mức đáng ngờ, lại càng rõ ràng hơn sau mỗi lần kể, nên được xem lại kỹ. Trí nhớ thật thường mờ dần theo thời gian, không sắc nét dần lên.

Ngược lại, một lời kể có vài chỗ lộn xộn, vài chi tiết nhỏ lệch nhau giữa các lần kể không nhất thiết là dấu hiệu nói dối. Đó thường chỉ là dấu vết bình thường của trí nhớ người. Điều cần soi là phần lõi của câu chuyện có giữ nguyên hay không.

Nghi ngờ cả trí nhớ của chính mình

Bài học khó nhất là áp dụng tất cả những điều trên cho chính mình. Khi tranh luận "hôm đó anh nói thế này", "rõ ràng em đã dặn rồi", mỗi người đều tin chắc trí nhớ của mình. Nhưng cảm giác chắc chắn không phải bằng chứng; người nhớ sai thường cũng thấy chắc chắn y như người nhớ đúng.

Một vài thói quen giúp giảm những cuộc cãi nhau kiểu này. Với việc quan trọng, ghi lại bằng tin nhắn ngắn sau khi trao đổi: "Mình chốt là thứ Sáu giao bản nháp nha." Khi bất đồng về chuyện đã qua, nói "mình nhớ là vậy, nhưng có thể mình nhớ nhầm, mình xem lại tin nhắn nhé" thay vì khẳng định chắc nịch.

Thói quen này không làm bạn yếu thế. Ngược lại, khi bạn đúng và có ghi chép, lời của bạn có sức nặng hơn hẳn. Khi bạn sai, bạn sửa được nhanh mà không phải bảo vệ một trí nhớ đã lệch.

Khi các lời kể mâu thuẫn nhau

Gặp nhiều lời kể khác nhau, phản xạ thường thấy là chọn lời của người mình tin tưởng hơn, hoặc kết luận "chẳng ai biết gì". Cả hai đều bỏ phí thông tin. Cách tốt hơn là tìm phần lõi chung và phần khác biệt.

Phần lõi chung là những gì mọi lời kể cùng có: có tiếng động, đèn hậu bị gãy, trong khoảng thời gian giao ca. Phần này thường đáng tin vì được xác nhận từ nhiều phía. Phần khác biệt là chỗ cần làm rõ, và thường nằm ở chi tiết như thứ tự, ai làm, nói câu gì.

Với từng điểm khác biệt, xét xem người nào ở vị trí thấy rõ hơn, ai kể sớm hơn, ai tự nhận mình đoán. Rồi tìm một nguồn không dựa vào trí nhớ để phân xử. Nếu vẫn không phân xử được, chấp nhận rằng phần đó chưa rõ và đưa ra quyết định không đòi hỏi phải biết phần đó, chẳng hạn chia đôi chi phí sửa chữa thay vì cố tìm cho ra người có lỗi.

Câu hỏi thường gặp

Người chứng kiến nhớ sai có phải là nói dối không?

Không. Nói dối là cố ý nói điều mình biết là sai. Nhớ sai là thành thật kể điều mình tin đã xảy ra, trong khi trí nhớ đã lấp chỗ trống bằng suy đoán hoặc lời người khác. Phân biệt hai chuyện này giúp tránh trách oan người kể.

Nhiều người cùng kể giống nhau thì có chắc là đúng không?

Chỉ đáng tin hơn khi họ kể độc lập, chưa bàn với nhau. Nếu họ đã nói chuyện trước, lời kể có thể dần giống nhau vì cùng nghe một phiên bản. Hỏi riêng và hỏi sớm là cách giữ cho các lời kể độc lập.

Lời kể nghe lại từ người khác có giá trị gì không?

Có giá trị gợi ý: cho biết có chuyện gì đó đã xảy ra và nên hỏi ai. Nhưng nó yếu hơn hẳn lời người tận mắt thấy, vì qua mỗi lần kể chi tiết bị rút gọn, mức độ bị phóng to. Nên lần tới người có mặt.

Có nên tin trẻ nhỏ kể lại chuyện ở trường không?

Nên lắng nghe nghiêm túc, nhưng hỏi bằng câu mở và tránh gợi ý sẵn, vì trẻ nhỏ dễ trả lời theo hướng người lớn mong đợi. Hỏi "hôm nay ở lớp có chuyện gì" tốt hơn "bạn đó đánh con phải không". Khi cần, trao đổi thêm với cô giáo.

Làm sao giảm tranh cãi về việc ai đã nói gì trong gia đình?

Với chuyện quan trọng như tiền bạc, lịch hẹn, phân công việc nhà, ghi lại bằng một tin nhắn ngắn ngay sau khi thống nhất. Khi bất đồng, xem lại tin nhắn thay vì so trí nhớ. Nói "có thể mình nhớ nhầm" cũng giúp cuộc trao đổi dịu đi.

Cần tư vấn cụ thể cho trường hợp của bạn?

Chúng tôi sẽ liên hệ trong vòng 24 giờ.

Đăng ký tư vấn ngay

Bài viết liên quan

Bạn cần hỗ trợ thêm?

Để lại thông tin, chúng tôi sẽ liên hệ trong 24 giờ.

hoặc
Gọi ngay 0926 138 138