Lập luận vòng quanh (còn gọi là ngụy biện vòng tròn) là khi lý do đưa ra để chứng minh một điều thật ra đã giả định điều đó là đúng — kết luận chỉ được nhắc lại bằng lời khác chứ không được chứng minh. “Phương pháp này hiệu quả vì nó là phương pháp có hiệu quả nhất” hay “quy định là vậy vì đó là quy định” là những ví dụ dễ thấy.
Khó ở chỗ lập luận vòng quanh trong đời thường hiếm khi lộ liễu như vậy. Thường vòng tròn dài hơn, đi qua hai ba bước, và dùng từ khác nhau ở mỗi bước nên nghe như có lý. Cách nhận ra là hỏi: lý do này có đứng được nếu mình chưa tin kết luận không? Các mục sau giúp bạn nhận ra các vòng tròn dài và hỏi lại để tìm lý do thật.
Một vòng tròn trong cuộc họp phòng marketing
Trong buổi họp ở một công ty tại Hà Nội, chị Trang hỏi vì sao năm nay vẫn chi phần lớn ngân sách quảng cáo cho một kênh cũ. Anh trưởng nhóm đáp: “Vì kênh đó mang lại nhiều khách nhất.” Chị hỏi tiếp: “Sao mình biết nó mang lại nhiều khách nhất?” Câu trả lời: “Vì phần lớn khách mới của mình đến từ kênh đó.”
Nghe có vẻ là hai lý do, nhưng thật ra là một. “Mang lại nhiều khách nhất” và “phần lớn khách đến từ kênh đó” là cùng một ý nói hai cách. Câu hỏi thật vẫn chưa được trả lời: phần lớn khách đến từ kênh đó có phải chỉ vì mình đổ phần lớn tiền vào đó không? Nếu chia tiền đều hơn, các kênh khác có mang lại khách nhiều hơn không?
Đây là dạng vòng tròn rất hay gặp ở công sở: một kết quả được tạo ra bởi chính quyết định, rồi được dùng để bảo vệ quyết định đó. Không ai cố tình lừa ai. Chỉ là khi đã quen làm một việc, ta dễ coi kết quả của việc đó là bằng chứng nó đúng.
Chị Trang có thể phá vòng tròn bằng một câu hỏi cụ thể: “Mình có thử dành một phần nhỏ ngân sách cho kênh khác trong một tháng, rồi so số khách trên mỗi đồng chi được không?” Câu đó không bác lập luận của trưởng nhóm, chỉ đưa vào một thứ mà vòng tròn thiếu: dữ kiện từ bên ngoài vòng.
Những vòng tròn hay gặp trong đời sống
Vòng tròn quy định. “Phải làm vậy vì quy định thế.” “Sao quy định thế?” “Vì đó là cách làm đúng.” “Sao biết là đúng?” “Vì quy định thế.” Quy định có thể có lý do tốt, nhưng câu trả lời này không đưa ra lý do nào.
Vòng tròn niềm tin vào nguồn. “Trang này đáng tin vì nó luôn đưa tin chính xác.” “Sao biết chính xác?” “Vì trang này nói vậy, mà trang này đáng tin.” Nguồn được dùng để xác nhận chính nó.
Vòng tròn nhãn dán. “Đứa đó hư lắm.” “Sao biết?” “Vì nó làm toàn chuyện của đứa hư.” Hành động được gọi là hư vì người làm bị coi là hư, người làm bị coi là hư vì hành động.
Vòng tròn quảng cáo. “Sản phẩm số một vì được nhiều người chọn nhất, và được nhiều người chọn vì là số một.” Hai vế đỡ lẫn nhau, không vế nào có bằng chứng từ ngoài.
Vòng tròn trải nghiệm. “Mình không thích món đó vì nó dở.” “Sao biết dở?” “Vì mình không thích.” Sở thích riêng là lý do chính đáng để không ăn, nhưng nó không chứng minh được món đó dở với người khác. Nhận ra vòng này giúp bạn nói “mình không hợp món đó” thay vì phán xét chung.
Câu vòng quanh, vì sao không chứng minh gì và hỏi lại thế nào
Mỗi dòng gồm một câu vòng tròn hay gặp, chỗ vòng lại và câu hỏi đưa dữ kiện từ ngoài vào.
| Câu nói | Vòng lại ở đâu | Hỏi lại thế nào |
|---|---|---|
| “Cách này hiệu quả vì nó là cách tốt nhất.” | “Hiệu quả” và “tốt nhất” là một ý. | “Mình đo hiệu quả bằng gì, và đã so với cách nào?” |
| “Bạn ấy giỏi nên điểm cao, điểm cao chứng tỏ bạn ấy giỏi.” | Điểm vừa là lý do vừa là kết luận. | “Ngoài điểm, bạn ấy làm được việc gì cho thấy giỏi?” |
| “Nhà mình làm vậy vì đó là nếp nhà mình.” | Nếp nhà được dùng để biện minh cho nếp nhà. | “Ngày xưa ông bà đặt ra nếp này vì lý do gì?” |
| “Khách phàn nàn chứng tỏ khách khó tính.” | Khó tính được suy ra từ phàn nàn, rồi dùng để gạt phàn nàn. | “Khách phàn nàn về điều gì cụ thể, và có ai khác phàn nàn giống vậy không?” |
| “Anh ấy nói thật vì anh ấy là người trung thực.” | Trung thực được giả định để chứng minh lời nói thật. | “Có cách nào kiểm lời anh ấy mà không cần tin anh ấy không?” |
Cột cuối có một điểm chung: mọi câu hỏi đều tìm một thứ nằm ngoài vòng tròn, như một phép đo, một sự so sánh, một nguồn độc lập. Chỉ cần một điểm tựa bên ngoài là vòng tròn thành một lập luận thật, hoặc lộ ra là không có gì bên trong.
Cách kiểm một lập luận xem có vòng quanh không
Vòng tròn dài khó nhận ra khi nghe. Viết ra giúp thấy rõ hơn nhiều. Các bước:
- Viết kết luận thành một câu ngắn. Ví dụ: “Kênh quảng cáo cũ là kênh tốt nhất.”
- Viết từng lý do thành câu riêng, mỗi câu một dòng.
- Với mỗi lý do, hỏi: nếu mình chưa tin kết luận, mình có tin lý do này không? Nếu lý do chỉ đúng khi kết luận đã đúng, nó đang vòng lại.
- Gạch những từ đồng nghĩa giữa lý do và kết luận. Nếu sau khi gạch, lý do chẳng còn lại gì mới, đó là vòng tròn.
- Tìm ít nhất một dữ kiện độc lập: số liệu từ nơi khác, so sánh với một nhóm khác, ý kiến của người không liên quan.
- Nếu không tìm được dữ kiện độc lập nào, hãy nói rõ: “Hiện mình chưa có lý do ngoài thói quen.” Câu đó trung thực và mở đường cho việc thử nghiệm.
Bước bốn rất hiệu quả khi đọc quảng cáo. Gạch hết các từ khen như “tốt nhất”, “hàng đầu”, “được tin dùng”, phần còn lại thường cho thấy rất ít thông tin thật về sản phẩm.
Khi vòng tròn không phải lỗi: định nghĩa và quy ước
Không phải câu nào nghe vòng vòng cũng là ngụy biện. Một định nghĩa thì vốn dĩ nói cùng một điều theo hai cách: “Người độc thân là người chưa kết hôn” không chứng minh gì, và cũng không cần chứng minh gì. Nó chỉ thống nhất cách dùng từ.
Quy ước cũng vậy. “Xe đi bên phải vì luật quy định đi bên phải” nghe vòng quanh, nhưng với một quy ước, lý do tồn tại chính là để mọi người làm giống nhau. Chọn bên phải hay bên trái không quan trọng bằng việc ai cũng chọn cùng một bên. Ở đây không cần lý do sâu hơn.
Vấn đề chỉ nảy sinh khi một câu vòng quanh được dùng để trả lời một câu hỏi thật sự cần lý do. Khi nhân viên hỏi “vì sao phải nộp báo cáo vào thứ Hai chứ không phải thứ Sáu”, câu “vì quy định là thứ Hai” có thể đúng là một quy ước. Nhưng nếu nhân viên đang chỉ ra rằng nộp thứ Sáu giúp sếp đọc trước cuộc họp đầu tuần, câu trả lời vòng quanh đang chặn một góp ý có ích.
Cách phân biệt: nếu đổi quy định thì có ai thiệt không? Nếu không ai thiệt, có lẽ đó chỉ là quy ước. Nếu có, hãy tìm lý do thật.
Vòng tròn trong đánh giá con người ở chỗ làm
Một vòng tròn khó thấy hay gặp khi đánh giá nhân viên. Trưởng nhóm ở một cửa hàng tại Cần Thơ coi bạn A là người giỏi, nên giao cho A những khách dễ và những việc quan trọng có hỗ trợ. A làm tốt, và kết quả đó được dùng để xác nhận A giỏi. Bạn B bị coi là yếu, được giao việc khó mà không có ai kèm, làm chưa tốt, và kết quả đó xác nhận B yếu.
Mỗi lần đánh giá đều có kết quả thật làm chỗ dựa, nên trưởng nhóm không thấy mình đang đi vòng. Nhưng kết quả của A và B một phần được tạo ra bởi chính đánh giá ban đầu. Vòng tròn khép lại: niềm tin sinh ra điều kiện, điều kiện sinh ra kết quả, kết quả củng cố niềm tin.
Cách phá vòng là tạo ra một lần so sánh công bằng: giao cho hai người cùng loại việc, cùng mức hỗ trợ, trong cùng khoảng thời gian, rồi mới xem kết quả. Không cần làm mãi, chỉ cần một lần là đủ để biết đánh giá cũ đúng đến đâu. Trưởng nhóm tự hỏi được câu “mình có đang giao việc theo cách khiến dự đoán của mình thành sự thật không?” là đã tránh được một nửa vấn đề.
Tự soát: lập luận của mình có đang vòng lại không
Vòng tròn thường xuất hiện khi bạn rất tin một điều và chưa bao giờ phải giải thích vì sao. Trước khi bảo vệ một quan điểm, nhất là quan điểm lâu năm, tự hỏi:
- Mình có giải thích được điều này cho một người hoàn toàn không tin nó, mà không cần họ tin trước không?
- Lý do của mình có phải chỉ là kết luận được nói lại bằng từ khác không?
- Có dữ kiện nào từ bên ngoài, như số liệu, so sánh, ý kiến độc lập, ủng hộ điều mình nói không?
- Nếu mình đã làm theo cách khác từ đầu, mình có còn tin cách này tốt hơn không?
- Mình tin điều này vì đã kiểm, hay vì đã quen?
Câu cuối thường làm người ta khó chịu nhất, vì phần lớn niềm tin hằng ngày đến từ thói quen. Điều đó không sai. Chỉ cần thành thật nhận ra, để khi có người hỏi “vì sao”, bạn đáp “mình chưa kiểm, để mình xem” thay vì vòng lại.
Câu hỏi thường gặp
Lập luận vòng quanh khác gì với nhắc lại ý cho rõ?
Nhắc lại ý cho rõ là cách trình bày, không ai coi đó là lý do. Lập luận vòng quanh là khi câu nhắc lại được đưa ra như thể nó là bằng chứng. Phân biệt bằng cách hỏi: người nói có đang dùng câu này để thuyết phục mình không?
Begging the question có nghĩa là đặt ra câu hỏi không?
Trong lô-gích, begging the question là tên tiếng Anh của lập luận vòng quanh: giả định sẵn điều cần chứng minh. Trong tiếng Anh hằng ngày cụm này hay được dùng theo nghĩa gợi ra một câu hỏi, nên dễ gây nhầm. Khi đọc tài liệu, hãy xem ngữ cảnh.
Làm sao chỉ ra vòng tròn mà không làm người kia bực?
Thay vì nói “anh đang lập luận vòng quanh”, hãy hỏi một câu đưa dữ kiện từ bên ngoài vào, như “mình có so với cách khác chưa?” hoặc “ngoài chuyện đó ra còn dấu hiệu nào nữa không?”. Câu hỏi làm lộ vòng tròn mà không ai thấy bị bắt lỗi.
Câu “vì mẹ bảo thế” có phải là lập luận vòng quanh không?
Đó gần với viện dẫn quyền hơn là vòng quanh. Với con nhỏ, trong tình huống an toàn cần quyết nhanh, câu đó chấp nhận được. Nhưng khi con lớn hơn, giải thích lý do thật giúp con hiểu và tự áp dụng được khi không có cha mẹ bên cạnh.
Vì sao vòng tròn dài khó nhận ra hơn vòng tròn ngắn?
Vì giữa điểm đầu và điểm cuối có nhiều bước, mỗi bước dùng từ ngữ khác nhau, nên người nghe không thấy ngay rằng mình đã quay về chỗ cũ. Viết từng bước ra giấy và gạch các từ đồng nghĩa là cách nhanh nhất để thấy vòng tròn.