LapLuan.comLập Luận
Số liệu và biểu đồ đánh lừa

Giảm 50% nguy cơ nghĩa là gì: rủi ro tương đối và tuyệt đối khi đọc quảng cáo

"Giảm 50% nguy cơ" có thể chỉ là từ 2 trên 1.000 người xuống 1 trên 1.000. Cách đổi rủi ro tương đối sang tuyệt đối và bốn câu hỏi trước khi trả tiền.

Young couple standing in a quiet appliance store aisle in Hanoi, comparing two plain white boxes without markings, bright overhead light, shot from behind

"Giảm 50% nguy cơ" là rủi ro tương đối: nó cho biết nguy cơ giảm đi bao nhiêu phần so với ban đầu, nhưng không cho biết ban đầu là bao nhiêu. Nếu nguy cơ gốc là 2 trên 1.000 người, giảm 50% chỉ còn 1 trên 1.000, tức rủi ro tuyệt đối giảm 1 người trên 1.000. Muốn biết một lời hứa "giảm nguy cơ" đáng giá đến đâu, bạn cần con số tuyệt đối: trước là bao nhiêu, sau là bao nhiêu, trên bao nhiêu người, trong bao lâu.

Bài này giải thích hai cách nói về cùng một thay đổi, cách đổi qua lại, một tình huống ở cửa hàng điện máy, bảng đổi các câu quảng cáo sang con số tuyệt đối, và bốn câu hỏi trước khi bỏ tiền. Mọi con số trong bài là giả định để minh hoạ phép tính; với quyết định về sức khoẻ của bạn, hãy hỏi bác sĩ hoặc nhân viên y tế.

Hai cách nói về cùng một thay đổi

Giả định trong một năm, cứ 1.000 người không dùng biện pháp gì thì có 2 người gặp một sự cố sức khoẻ nhất định; trong 1.000 người có dùng, chỉ 1 người gặp. Có ba cách mô tả đúng cùng một kết quả này.

Cách thứ nhất, rủi ro tương đối: "giảm 50% nguy cơ", vì 1 là một nửa của 2. Cách thứ hai, rủi ro tuyệt đối: "giảm 0,1 điểm phần trăm", vì nguy cơ đi từ 0,2% xuống 0,1%. Cách thứ ba, nói bằng người: "cứ 1.000 người dùng trong một năm thì tránh được 1 ca". Cả ba cùng đúng, nhưng tạo cảm giác rất khác. Câu đầu nghe như một nửa số người được cứu; câu thứ hai nghe gần như không đáng kể; câu thứ ba nằm ở giữa và dễ hình dung nhất.

Rủi ro tương đối không phải gian lận. Nó hữu ích khi so sánh hiệu quả của các biện pháp với nhau, và với nhóm có nguy cơ gốc cao, cùng một mức giảm tương đối đem lại lợi ích tuyệt đối lớn hơn nhiều. Vấn đề chỉ nằm ở chỗ con số tương đối đứng một mình không cho bạn biết bạn sẽ được gì. Nguy cơ gốc, hay còn gọi là nguy cơ nền, là mảnh thông tin bị thiếu.

Số người cần dùng để một người được lợi

Một cách đổi rất hữu ích là lật ngược mức giảm tuyệt đối thành "cần bao nhiêu người dùng để một người được lợi". Trong y học, con số này gọi là số cần điều trị. Với ví dụ trên, mức giảm tuyệt đối là 1 trên 1.000, nên cần 1.000 người dùng trong một năm để tránh được một ca. Nói cách khác, 999 người còn lại dùng mà không thay đổi gì về sự cố đó: hoặc họ vốn sẽ không gặp, hoặc họ vẫn gặp dù đã dùng.

Cách tính: lấy 1 chia cho mức giảm tuyệt đối viết dưới dạng số thập phân. Giảm từ 0,2% xuống 0,1% là giảm 0,001, và 1 chia 0,001 bằng 1.000. Nếu một biện pháp khác giảm từ 20% xuống 10%, cũng là "giảm 50%", thì mức giảm tuyệt đối là 0,1 và chỉ cần 10 người dùng để một người được lợi. Cùng một con số "50%", hai thực tế khác hẳn nhau.

Con số này giúp bạn cân nhắc chi phí và phiền phức. Nếu biện pháp rẻ, an toàn và dễ làm như rửa tay, việc 1.000 người làm để tránh một ca có thể hoàn toàn đáng. Nếu biện pháp tốn nhiều tiền hoặc có tác dụng phụ, bạn có lý do để hỏi kỹ hơn. Quyết định cuối cùng phụ thuộc vào giá trị của bạn và lời khuyên của người có chuyên môn, nhưng bạn chỉ cân nhắc được khi có con số tuyệt đối trong tay.

Tình huống: lời giới thiệu máy lọc ở một cửa hàng điện máy tại Hà Nội

Giả định chị Mai và chồng đi mua máy lọc không khí cho phòng con nhỏ ở một cửa hàng điện máy tại Hà Nội. Nhân viên giới thiệu một dòng máy đắt hơn: "Dòng này giảm tới 60% nguy cơ trẻ bị các bệnh hô hấp so với không dùng máy, anh chị ạ."

Chị Mai hỏi: "Em ơi, 60% đó là so với bao nhiêu trẻ bị ban đầu? Và đo trong bao lâu, ở đâu?" Nhân viên trả lời đó là con số trong tài liệu của hãng, không rõ chi tiết. Chồng chị hỏi thêm: "Còn dòng rẻ hơn thì giảm bao nhiêu? So với nhau thì chênh mấy trẻ trên một trăm trẻ?" Không có câu trả lời.

Hai vợ chồng không kết luận máy đắt là vô ích. Họ chỉ nhận ra rằng con số 60% không đủ để biết khoản tiền chênh lệch mua được gì. Họ chọn theo các thông số kỹ thuật kiểm được, như diện tích phòng phù hợp và độ ồn, và hỏi thêm bác sĩ nhi ở lần khám sau về việc dùng máy lọc cho trẻ.

Để ý cách hai vợ chồng hỏi. Chị Mai không cãi lại con số, chị chỉ xin phần còn thiếu: nguy cơ gốc, thời gian và nơi đo. Câu hỏi của chồng chị còn tốt hơn ở một điểm: anh so hai lựa chọn mình thật sự đang cân nhắc, máy đắt với máy rẻ, chứ không so máy đắt với việc không mua gì, vốn là phép so mà lời giới thiệu ngầm chọn sẵn cho người mua.

Đổi câu quảng cáo sang con số tuyệt đối

Các câu dưới đều giả định. Cột thứ hai là thứ cần hỏi thêm; cột cuối là cách viết lại khi đã có đủ thông tin.

Câu nghe đượcCần hỏi thêmViết lại bằng con số tuyệt đối
"Giảm 50% nguy cơ"Nguy cơ gốc là bao nhiêu, trong bao lâu"Từ 2 xuống 1 trên 1.000 người mỗi năm"
"Giảm một nửa số ca"Bao nhiêu ca, trên tổng số bao nhiêu người"Từ 10 xuống 5 ca trên khoảng 8.000 người"
"Tăng 30% nguy cơ"Nguy cơ nền của nhóm như mình"Từ 1 lên 1,3 trên 1.000 người"
"Hiệu quả gấp đôi sản phẩm cũ"Hiệu quả của sản phẩm cũ là bao nhiêu"Tránh được 2 ca thay vì 1 ca trên 1.000 người"

Dòng thứ ba cho thấy phép đổi này cũng làm dịu những tin gây sợ. Một mức "tăng 30%" trên nguy cơ nền rất nhỏ vẫn là nguy cơ rất nhỏ. Điều đó không có nghĩa bạn bỏ qua lời khuyên, chỉ là bạn không cần hoảng sợ vì một con số tương đối.

Vì sao rủi ro tương đối được ưa dùng

Nó cho con số lớn. Với nguy cơ nền nhỏ, mức giảm tương đối luôn lớn hơn rất nhiều so với mức giảm tuyệt đối. Người bán hàng, người viết tiêu đề đều thích con số lớn.

Nó ổn định hơn giữa các nhóm. Trong nghiên cứu, một biện pháp thường giảm nguy cơ theo tỷ lệ khá giống nhau ở nhiều nhóm người, nên người làm chuyên môn hay dùng rủi ro tương đối để mô tả hiệu quả. Đây là lý do hợp lý, không phải mánh.

Nó giúp áp vào từng người. Biết mức giảm tương đối, bác sĩ có thể nhân với nguy cơ nền của riêng bạn để ra lợi ích tuyệt đối cho bạn. Người có nguy cơ nền cao sẽ được lợi nhiều hơn người có nguy cơ thấp.

Nhưng nó dễ bị cắt khỏi bối cảnh. Khi đi từ tài liệu chuyên môn ra tờ quảng cáo hay tiêu đề, con số tương đối thường được giữ lại còn nguy cơ nền bị bỏ đi. Người đọc thường nhận được nửa thông tin đẹp hơn, và nửa còn lại phải tự đi tìm trong tài liệu gốc hoặc hỏi người có chuyên môn.

Bốn câu hỏi trước khi trả tiền vì một lời "giảm nguy cơ"

Áp dụng cho máy lọc, thực phẩm bổ sung, gói bảo hiểm, khoá học hay bất cứ thứ gì được bán bằng lời hứa giảm rủi ro.

  1. Nguy cơ ban đầu của nhóm giống mình là bao nhiêu trên một trăm hoặc trên một nghìn người?
  2. Dùng sản phẩm thì nguy cơ còn lại bao nhiêu, đo trong bao lâu?
  3. Đổi lại mình mất gì: tiền, thời gian, phiền phức, tác dụng phụ?
  4. Ai đo con số này, và người đó có lợi gì khi con số đẹp?

Nếu người bán không trả lời được hai câu đầu, con số phần trăm họ đưa ra chưa giúp bạn quyết định được gì. Nếu trả lời được, hãy tự tính số người cần dùng để một người được lợi rồi đặt cạnh chi phí. Với các quyết định về sức khoẻ, mang những câu hỏi này đến gặp bác sĩ sẽ giúp buổi khám hiệu quả hơn nhiều.

Chỗ hay sai khi tự đổi con số

Hiểu hai loại rủi ro rồi, người ta vẫn hay vấp ở mấy chỗ sau khi tự tính hoặc khi kể lại cho người khác.

  • Lẫn phần trăm với điểm phần trăm. Nguy cơ đi từ 0,2% xuống 0,1% là giảm 0,1 điểm phần trăm, cũng là giảm 50%. Nói "giảm 0,1%" là sai cả hai cách, vì nó nghe như một phần nghìn của nguy cơ ban đầu.
  • Dùng nguy cơ nền của người khác. Nguy cơ nền của người lớn tuổi khác của người trẻ, của người có bệnh nền khác của người khoẻ. Con số tuyệt đối trong tài liệu chỉ áp được cho nhóm giống nhóm đã được đo.
  • Quên khoảng thời gian. "Giảm 1 ca trên 1.000 người" trong một năm khác hẳn trong mười năm. Thiếu thời gian, con số tuyệt đối cũng chưa dùng được.
  • Cộng dồn các lời hứa. Ba sản phẩm, mỗi thứ "giảm 50% nguy cơ", không làm nguy cơ giảm 150%. Các biện pháp thường chồng lên nhau và mức giảm sau nhỏ dần.
  • Kể lại chỉ bằng con số tương đối. Khi chuyển tin cho người thân, nếu chỉ chép lại "giảm một nửa", bạn đang lặp lại đúng thiếu sót của tiêu đề gốc.

Câu tự soát trước khi chia sẻ một tin có chữ "nguy cơ": "Mình có nói được từ bao nhiêu xuống bao nhiêu, trên bao nhiêu người, trong bao lâu không?" Nếu chưa, hãy chép kèm câu hỏi đó cho người nhận, thay vì chép con số.

Câu hỏi thường gặp

Rủi ro tương đối và rủi ro tuyệt đối khác nhau thế nào?

Rủi ro tương đối cho biết nguy cơ thay đổi bao nhiêu phần so với ban đầu, như giảm 50%. Rủi ro tuyệt đối cho biết thay đổi bao nhiêu người trên một nhóm, như giảm 1 người trên 1.000. Cần cả hai mới hiểu đúng.

Giảm 50% nguy cơ có nghĩa là một nửa số người được bảo vệ không?

Không. Nó nghĩa là số người gặp sự cố giảm một nửa so với khi không dùng. Nếu ban đầu chỉ 2 trên 1.000 người gặp, thì giảm 50% nghĩa là 1 người trên 1.000 được lợi, không phải 500 người.

Nguy cơ nền là gì?

Nguy cơ nền là khả năng xảy ra sự việc khi không có tác động gì, tính trên một nhóm người giống bạn về tuổi tác, hoàn cảnh. Nó là mẫu số giúp đổi một con số tương đối thành lợi ích hay rủi ro thật.

Đọc tin "tăng 20% nguy cơ" thì nên phản ứng thế nào?

Tìm nguy cơ nền trước. Nếu nền rất nhỏ, tăng 20% vẫn là rất nhỏ; nếu nền lớn, mức tăng đó đáng quan tâm. Với chuyện sức khoẻ của bản thân, nên hỏi bác sĩ thay vì tự quyết theo tiêu đề.

Số người cần dùng để một người được lợi tính thế nào?

Lấy 1 chia cho mức giảm tuyệt đối viết dưới dạng số thập phân. Giảm từ 2% xuống 1% là giảm 0,01, nên cần 100 người dùng để một người được lợi. Con số càng lớn, lợi ích cho từng người càng nhỏ.

Cần tư vấn cụ thể cho trường hợp của bạn?

Chúng tôi sẽ liên hệ trong vòng 24 giờ.

Đăng ký tư vấn ngay

Bài viết liên quan

Bạn cần hỗ trợ thêm?

Để lại thông tin, chúng tôi sẽ liên hệ trong 24 giờ.

hoặc
Gọi ngay 0926 138 138