Đề xuất gửi cho cả một tập thể dễ được chấp nhận khi nó nêu vấn đề mà mọi người cùng gặp, đưa ra hai hoặc ba phương án được so sánh công bằng, nói rõ người đề xuất nghiêng về phương án nào và vì sao, rồi đề nghị một cách quyết định cụ thể. Tập thể không quyết được khi chỉ có một phương án và câu “mọi người cho ý kiến”.
Bài dùng cho câu lạc bộ thể thao, tổ dân phố, nhóm bạn cũ, nhóm đồng nghiệp tổ chức chung một việc. Phần dưới có khung năm phần, một tình huống ở câu lạc bộ cầu lông, cách dựng bảng so sánh không thiên vị, danh sách câu hỏi nên lường trước, các lỗi hay gặp và việc cần làm sau khi nhóm đã chốt.
Đề xuất cho tập thể khác thư gửi một người
Khi viết cho một người, bạn chỉ cần thuyết phục một cách nghĩ. Khi viết cho hai mươi người, bạn đang nói với hai mươi hoàn cảnh khác nhau: người ở xa, người ít tiền, người bận buổi tối, người đã quen cách cũ. Một lý do mạnh với người này có thể chẳng có nghĩa gì với người khác. Vì vậy đề xuất cho tập thể không thể dựa vào một lý do duy nhất; nó cần cho thấy người đề xuất đã nghĩ tới nhiều hoàn cảnh.
Khác biệt thứ hai là cách quyết. Một người chỉ cần trả lời đồng ý hay không. Một tập thể thì cần một cách để đi tới quyết định: biểu quyết, lấy ý kiến trong một thời hạn, hay để ban điều hành chốt sau khi nghe. Đề xuất không nói rõ cách quyết sẽ trôi trong nhóm chat nhiều ngày, mỗi người nói một câu, rồi chìm.
Khác biệt thứ ba là người im lặng. Trong một tập thể luôn có người không lên tiếng, và họ thường là người chịu thiệt nhiều nhất nếu đề xuất không hợp với họ. Một đề xuất tốt tạo chỗ cho người im lặng nói, ví dụ bằng một phiếu hỏi riêng hay một câu mời nhắn riêng nếu ngại nói trong nhóm.
Cuối cùng, người viết đề xuất cho tập thể nên nhớ mình không phải người quyết. Vai của bạn là làm cho quyết định dễ hơn và công bằng hơn, không phải giành phần thắng cho ý mình.
Khung năm phần
Có thể dùng cho tin nhắn dài trong nhóm, thư gửi danh sách thành viên, hoặc bài trình bày ngắn ở buổi họp. Thứ tự các phần đi từ điều mọi người đã biết tới điều cần mọi người quyết.
- Vấn đề chung. Một hai câu nói điều cả nhóm đang gặp, kèm dữ kiện. Nếu chỉ mình bạn gặp, đó chưa phải vấn đề của tập thể.
- Hai hoặc ba phương án. Mỗi phương án mô tả ngắn: làm gì, ai làm, tốn gì. Có thể gồm cả phương án giữ nguyên như cũ.
- So sánh. Một bảng hoặc danh sách nêu được – mất của từng phương án theo cùng các tiêu chí.
- Ý của người đề xuất. Bạn nghiêng về phương án nào, vì sao, và điều gì khiến bạn đổi ý.
- Cách quyết. Ai quyết, bằng cách nào, hạn chót khi nào, ý kiến gửi về đâu.
Nhiều người ngại nói ý mình ở phần thứ tư vì sợ bị coi là áp đặt. Thực ra, giấu ý mình mà chỉ đưa phương án mới khiến người khác nghi ngờ bảng so sánh bị sắp đặt. Nói thẳng mình nghiêng về đâu, rồi để bảng so sánh tự chứng minh là công bằng.
Tình huống: câu lạc bộ cầu lông ở Nghệ An
Một câu lạc bộ cầu lông khoảng hai mươi người ở Nghệ An thuê sân ba buổi tối mỗi tuần. Chủ sân báo tăng giá thuê từ tháng sau. Anh Hùng, thủ quỹ, phải đưa vấn đề ra cả nhóm. Bản nháp đầu tiên: “Sân tăng giá, từ tháng sau mỗi người đóng thêm. Ai có ý kiến gì thì nói.”
Bản nháp này đúng sự việc nhưng chỉ có một phương án, không có số, và “ai có ý kiến thì nói” mở ra một cuộc bàn không có điểm dừng. Người mới vào nhóm không biết tăng bao nhiêu, người hay vắng không biết có phương án nào cho mình.
Anh Hùng viết lại: “Chủ sân báo từ tháng 12 giá thuê mỗi buổi tăng khoảng 20%. Nếu giữ ba buổi, mỗi người đóng thêm chừng một phần năm so với hiện tại. Mình thấy có ba cách: một, giữ ba buổi và tăng phí đều; hai, giảm còn hai buổi, giữ nguyên phí; ba, giữ ba buổi nhưng chuyển một buổi sang sân khác rẻ hơn, xa hơn chừng hai cây số. Bảng so sánh mình gửi bên dưới. Mình nghiêng về cách ba vì giữ được số buổi mà phí tăng ít, nhưng nếu nhiều người ngại đi xa thì cách hai hợp hơn. Mọi người chọn trong phiếu hỏi tới tối Chủ nhật; ai không tiện nói trong nhóm thì nhắn riêng mình. Thứ Hai mình tổng hợp và báo lại.”
Bản này dài hơn nhiều, nhưng ai đọc xong cũng biết mình cần làm gì và trước khi nào. Phương án giữ nguyên số buổi, giảm số buổi và đổi sân đều được đặt ngang hàng, nên người không đồng ý với anh Hùng vẫn thấy lựa chọn của mình có mặt.
Dựng bảng so sánh không thiên vị
Bảng so sánh là nơi người đọc kiểm xem đề xuất có công bằng không. Dùng cùng tiêu chí cho mọi phương án và ghi cả điểm trừ của phương án mình thích.
| Tiêu chí | Giữ ba buổi, tăng phí | Giảm còn hai buổi | Đổi một buổi sang sân khác |
|---|---|---|---|
| Phí mỗi người | Tăng khoảng một phần năm | Giữ nguyên | Tăng ít |
| Số buổi chơi | Ba | Hai | Ba |
| Đi lại | Như cũ | Như cũ | Một buổi đi xa thêm chừng hai cây số |
| Người bận buổi tối | Như cũ | Ít lựa chọn hơn | Như cũ |
| Việc phải làm thêm | Không | Báo chủ sân đổi lịch | Liên hệ sân mới, chia nhóm |
Các con số ở đây là giả định để minh họa. Điều quan trọng là phương án anh Hùng thích vẫn có điểm trừ được ghi rõ: đi xa hơn, thêm việc. Người đọc thấy điểm trừ đó nằm trên bảng sẽ tin phần còn lại hơn. Bảng mà phương án của người đề xuất ô nào cũng tốt nhất thường khiến người đọc đi tìm chỗ bị giấu. Nếu có thể, nhờ một thành viên ủng hộ phương án khác đọc bảng trước khi gửi; họ sẽ chỉ ra ngay ô nào bạn viết thiên về phía mình.
Lường trước câu hỏi
Mỗi câu hỏi trả lời sẵn trong đề xuất là một lượt bàn qua lại được tiết kiệm. Trước khi gửi, tự hỏi những câu dưới đây và thêm câu trả lời ngắn nếu cần.
- Số liệu này lấy từ đâu? Ai kiểm được?
- Có phương án nào mọi người hay nghĩ tới mà mình chưa đưa vào không? Nếu đã loại, vì sao?
- Người ở hoàn cảnh khác mình, ví dụ ở xa, ít thời gian, ít tiền, chịu ảnh hưởng thế nào?
- Nếu chọn phương án này mà không ổn thì quay lại được không, sau bao lâu?
- Ai làm phần việc phát sinh? Mình có sẵn sàng làm không?
- Người không trả lời trước hạn chót được tính thế nào?
Câu cuối hay bị bỏ qua và gây khó chịu về sau. Nói rõ trước: người không trả lời sẽ không được tính, hoặc theo đa số. Cách nào cũng được, miễn là cả nhóm biết từ đầu chứ không phải sau khi đã chốt.
Những lỗi hay gặp khi đề xuất cho nhóm
Đưa một phương án thật và một phương án rơm. Phương án rơm là phương án được dựng ra cho yếu để phương án mình thích nổi bật. Người đọc nhận ra nhanh, và từ đó nghi cả phương án chính. Mỗi phương án đưa ra phải là thứ bạn chấp nhận được nếu nhóm chọn.
Chọn số liệu có lợi. Chỉ nêu khoản tăng của phương án người khác mà không nêu khoản tăng của phương án mình là kiểu thiếu công bằng dễ bị bắt nhất. Dùng cùng tiêu chí cho mọi phương án.
Hạn chót quá gấp. Đề xuất gửi tối nay, chốt sáng mai thì người bận không kịp đọc. Trừ khi thật sự gấp, cho ít nhất hai ba ngày và nói vì sao chọn hạn đó.
Coi im lặng là đồng ý mà không báo trước. Nếu định tính người không trả lời theo đa số, phải nói từ đầu. Báo sau khi chốt khiến người im lặng thấy bị qua mặt.
Đưa ra quá nhiều phương án. Năm sáu phương án khiến phiếu bị chia nhỏ, không phương án nào đủ đa số. Hai đến ba là vừa; gộp các phương án gần giống nhau.
Sau khi nhóm đã chốt
Báo lại kết quả bằng một tin nhắn rõ ràng: phương án được chọn, bao nhiêu người chọn mỗi phương án, bắt đầu từ khi nào, ai làm việc gì. Nêu cả số người chọn phương án khác cho thấy quá trình minh bạch và cho người không được như ý thấy ý kiến của họ đã được đếm.
Nếu phương án được chọn không phải cái bạn nghiêng về, hãy làm theo nó hết lòng. Người đề xuất mà sau khi thua lại làm chậm hay than phiền sẽ khó được tin ở lần đề xuất sau. Ngược lại, nếu phương án của bạn được chọn, nhắc tới điểm trừ đã ghi trong bảng và nói bạn sẽ theo dõi nó, ví dụ hỏi lại mọi người sau một tháng xem việc đi sân xa có ổn không.
Đặt một mốc xem lại. Quyết định của tập thể không cần hoàn hảo ngay lần đầu; cần có lúc nhìn lại. Một câu “cuối tháng 1 mình hỏi lại xem cách này có ổn không” giúp người không đồng ý chấp nhận kết quả dễ hơn, vì họ biết sẽ có lúc được nói lại.
Cuối cùng, lưu đề xuất và kết quả ở chỗ mọi người tìm lại được, như tin nhắn ghim trong nhóm. Lần sau có chuyện tương tự, nhóm không phải bàn lại từ đầu, và người mới vào nhóm cũng hiểu vì sao mọi việc đang được làm theo cách hiện tại.
Câu hỏi thường gặp
Có nên đưa phương án giữ nguyên như cũ vào đề xuất không?
Nên, nếu giữ nguyên là một lựa chọn có thật. Nhiều người muốn giữ cách cũ; không đưa vào thì họ sẽ phản đối cả đề xuất. Đặt nó ngang hàng với các phương án khác và ghi rõ được – mất của việc giữ nguyên.
Nên lấy ý kiến bằng cách nào trong nhóm chat?
Phiếu hỏi trong nhóm chat hoặc một biểu mẫu đơn giản giúp đếm rõ ràng. Nên kèm lời mời nhắn riêng cho người ngại nói công khai. Tránh để mọi người trả lời bằng bình luận rải rác vì rất khó tổng hợp và dễ bị cuốn theo người nói trước.
Nếu chỉ có vài người trả lời thì có nên chốt không?
Tùy việc. Việc nhỏ, đã báo trước cách tính người không trả lời, thì có thể chốt. Việc ảnh hưởng nhiều tới tiền hoặc thời gian của mọi người, nên nhắc thêm một lần hoặc nêu tại buổi sinh hoạt gần nhất trước khi chốt.
Người đề xuất có nên bỏ phiếu không?
Có, người đề xuất cũng là thành viên. Nhưng nên đã nói rõ ý mình trong đề xuất, để phiếu của bạn không bất ngờ, và nếu có thêm vai điều hành thì không nên dùng vai đó để quyết thay khi phiếu đang hòa.
Làm sao để đề xuất không bị coi là áp đặt?
Đưa phương án khác thật sự chấp nhận được, ghi cả điểm trừ của phương án mình thích, cho đủ thời gian và nói rõ cách quyết. Khi người khác thấy họ có lựa chọn thật và có thời gian thật, họ ít khi coi đề xuất là áp đặt.