Thiên kiến nhìn lại là xu hướng, sau khi một chuyện đã xảy ra, cảm thấy rằng mình đã biết trước hoặc lẽ ra phải biết trước nó, trong khi lúc chưa xảy ra mọi thứ mù mờ hơn nhiều. Câu cửa miệng của nó là "biết ngay mà" và "rõ ràng thế mà không thấy".
Thiên kiến này gây hại theo hai hướng: ta trách người khác vì không thấy điều mà lúc đó không ai thấy rõ, và ta rút ra bài học sai vì nhầm kết quả với chất lượng quyết định. Phần dưới giải thích cách trí nhớ viết lại quá khứ, một bảng phân biệt quyết định tốt với kết quả tốt, và cách họp rút kinh nghiệm hay nói chuyện trong nhà mà không rơi vào "biết ngay mà".
Một buổi họp sau dự án ở Hà Nội
Phòng tiếp thị một công ty ở Hà Nội tổ chức sự kiện ngoài trời ra mắt sản phẩm. Hôm đó mưa lớn, khách đến ít. Trong buổi họp sau, giám đốc nói: "Tháng này mưa nhiều, ai cũng biết. Đáng lẽ phải thuê hội trường." Vài người gật đầu, và trưởng nhóm tổ chức bị xem như người thiếu suy nghĩ.
Nhưng khi xem lại biên bản họp lên kế hoạch hai tháng trước, cả phòng đã bàn chuyện thời tiết. Dự báo dài hạn lúc đó không rõ, chi phí hội trường gấp đôi, và chính giám đốc đã duyệt phương án ngoài trời vì không gian đẹp hơn. Thông tin lúc quyết định khác hẳn thông tin lúc ngồi họp sau sự việc.
Không ai trong phòng nói dối. Khi biết trời đã mưa, trí nhớ của mỗi người tự sắp xếp lại: những lời nhắc về mưa được nhớ rõ hơn, những lý do chọn ngoài trời mờ đi. Kết quả là ai cũng thật lòng tin rằng "đã biết trước". Đó là thiên kiến nhìn lại hoạt động trọn vẹn.
Trí nhớ viết lại quá khứ như thế nào
Biết kết quả rồi thì không "quên" được nữa. Khi đã biết chuyện gì xảy ra, ta gần như không thể hình dung lại trạng thái không biết. Thông tin mới trộn vào ký ức cũ, nên quá khứ trông như đã chứa sẵn dấu hiệu rõ ràng.
Những dấu hiệu khớp được tô đậm. Trước một sự việc luôn có rất nhiều tín hiệu, chỉ hướng này hướng kia. Sau sự việc, ta nhặt ra những tín hiệu khớp với kết quả và xếp chúng thành một câu chuyện mạch lạc, bỏ quên những tín hiệu ngược chiều đã từng nặng ngang.
Ta nhớ dự đoán của mình chính xác hơn thực tế. Một người từng nói "chắc năm năm mươi" về chuyện gì đó, sau khi chuyện xảy ra, thường nhớ mình đã khá chắc. Không có ghi chép, ta không thể tự kiểm lại mình đã nghĩ gì.
Câu chuyện có lý thì dễ tin. Một chuỗi nguyên nhân dẫn tới kết quả nghe gọn gàng, nên ta tin rằng nó đã gọn gàng như vậy từ đầu. Sự ngẫu nhiên và may rủi không có chỗ trong câu chuyện kể lại.
Quyết định tốt không đồng nghĩa với kết quả tốt
Thiên kiến nhìn lại hay đi cùng thói quen đánh giá quyết định chỉ theo kết quả. Bảng bốn ô dưới đây giúp tách hai thứ ra:
| Kết quả tốt | Kết quả xấu | |
|---|---|---|
| Quyết định tốt (thông tin đủ, cân nhắc kỹ) | Xứng đáng: giữ cách làm | Không may: giữ cách làm, xem lại phần rủi ro đã tính |
| Quyết định kém (vội, thiếu thông tin) | May mắn: đừng lặp lại dù kết quả đẹp | Đáng rút kinh nghiệm: sửa cách quyết định |
Ô nguy hiểm nhất là quyết định kém mà kết quả tốt, vì nó dạy ta rằng cách làm vội vàng vẫn ổn. Ô bị trách oan nhiều nhất là quyết định tốt mà kết quả xấu, nơi thiên kiến nhìn lại biến một người cẩn thận thành người có lỗi. Khi đánh giá ai đó, câu hỏi đúng là: với thông tin họ có lúc đó, quyết định có hợp lý không? Áp câu này cho chính mình nữa, vì người ta thường khắt khe với quyết định cũ của bản thân y như với người khác.
Họp rút kinh nghiệm mà không rơi vào "biết ngay mà"
Áp dụng cho nhóm làm việc, cũng dùng được khi cả nhà nhìn lại một chuyện lớn như chuyển nhà hay một chuyến đi không suôn sẻ:
- Dựng lại thông tin lúc quyết định trước khi nói về kết quả: lúc đó biết gì, chưa biết gì, có những phương án nào, vì sao chọn phương án này.
- Tách hai câu hỏi: quyết định có hợp lý với thông tin lúc đó không, và có thông tin nào lẽ ra lấy được mà chưa lấy không. Câu thứ hai mới là chỗ cải thiện.
- Cấm dùng câu "ai cũng biết" và "rõ ràng thế" trong buổi họp. Thay bằng "lúc đó có dấu hiệu nào, và nó nặng tới đâu so với các dấu hiệu khác?"
- Ghi lại những gì sẽ làm khác cho lần sau, ở dạng hành động cụ thể: "đặt cọc hội trường dự phòng có thể huỷ", chứ không phải "cẩn thận hơn".
- Kết thúc bằng việc nêu những gì đã làm đúng, kể cả khi kết quả xấu. Nếu không, lần sau mọi người sẽ né quyết định thay vì quyết định tốt hơn.
Mục tiêu của buổi họp là cải thiện cách quyết định, không phải tìm người chịu lỗi. Khi mọi người thấy an toàn để nói thật lúc đó mình đã nghĩ gì, nhóm học được nhiều hơn hẳn.
Trong gia đình: "mẹ đã bảo rồi mà"
Bạn Minh, mười chín tuổi, chọn học một ngành ở trường đại học tại Thái Nguyên. Sau một năm, em thấy không hợp và muốn chuyển. Bố mẹ nói: "Bố mẹ đã bảo từ đầu là ngành này không hợp với con." Thật ra lúc đó bố mẹ có góp ý vài câu, nhưng cũng đồng ý với lựa chọn của em.
Câu "đã bảo rồi mà" làm hai việc không có ích: nó khiến người trẻ thấy mình bị trách vì một quyết định lúc đó có lý do, và nó dạy em rằng lần sau nên né tự quyết. Trong khi điều cần học là làm sao để lần chọn tiếp theo có thêm thông tin, như đi dự một buổi học thử hay hỏi chuyện vài sinh viên năm trên.
Một cách nói khác: "Lúc đó con chọn vì thích môn này ở cấp ba, cũng hợp lý. Giờ con biết thêm điều gì mà lúc đó chưa biết?" Câu này công nhận quyết định cũ, rồi hướng sang thông tin mới. Người trẻ dễ mở lòng hơn, và cuộc trò chuyện chuyển sang chuyện phía trước thay vì phân xử ai đúng ai sai.
Ghi lại dự đoán: cách duy nhất để thắng trí nhớ
Vì trí nhớ tự viết lại quá khứ, cách tin cậy để biết mình đã nghĩ gì là ghi ra trước. Không cần sổ sách phức tạp:
- Trước một quyết định lớn, ghi ba dòng: mình chọn gì, vì sao, và mình nghĩ khả năng thành công khoảng bao nhiêu.
- Ghi những rủi ro mình đã thấy và quyết định chấp nhận. Sau này nếu rủi ro đó xảy ra, bạn biết đó là rủi ro đã tính chứ không phải sự cẩu thả.
- Khi kết quả đến, đọc lại ghi chép trước khi kết luận. Thường bạn sẽ ngạc nhiên vì mình đã kém chắc chắn hơn mình nhớ.
- Với nhóm làm việc, lưu biên bản cuộc họp quyết định, ghi rõ các phương án bị loại và lý do. Đó là tài liệu chống "biết ngay mà" tốt nhất.
Thói quen này không mất quá năm phút mỗi lần, nhưng sau vài tháng, bạn có một tấm gương trung thực về cách mình suy nghĩ, thứ mà trí nhớ không bao giờ cho được.
Đọc tin tức và bình luận sau sự việc
Mỗi khi có một sự việc gây chú ý, như một cửa hàng lớn đóng cửa hay một sản phẩm bán ế, phần bình luận thường đầy những câu "ai chẳng thấy trước", "rõ là sẽ thất bại". Đọc nhiều những bình luận này dễ khiến ta nghĩ thế giới dễ đoán hơn thực tế, và những người trong cuộc đều thiếu đầu óc.
Một câu hỏi giúp tỉnh táo: trước khi chuyện xảy ra, có ai nói công khai, cụ thể, có lý do rằng nó sẽ như vậy không? Và trong số những người nói vậy, bao nhiêu người cũng từng dự đoán những chuyện khác mà không xảy ra? Người dự đoán đúng một lần sau khi đã dự đoán sai mười lần không phải là người nhìn xa.
Thói quen này cũng có ích với bản thân: khi thấy mình định gõ "biết ngay mà", thử hỏi mình đã nói điều đó ở đâu, lúc nào. Nếu không tìm được, hãy đổi câu thành "giờ nhìn lại thì thấy có dấu hiệu", một câu trung thực hơn mà vẫn nói được ý. Đổi một câu nói nghe nhỏ, nhưng nó giữ cho bạn nhớ rằng lúc đứng trước quyết định, không ai cầm sẵn kết quả trong tay.
Cái giá của câu "biết ngay mà" ở chỗ làm và trong nhà
Người giỏi né quyết định. Khi mọi kết quả xấu đều bị nhìn lại như lỗi hiển nhiên, người có năng lực học được cách đẩy quyết định lên trên hoặc chọn phương án an toàn nhất, kể cả khi phương án ấy kém. Nhóm mất dần những người dám nhận việc khó.
Bài học bị rút sai. Nếu sự kiện ngoài trời bị trách vì trời mưa, bài học sẽ là "đừng bao giờ tổ chức ngoài trời", trong khi bài học đúng có thể là "luôn có phương án dự phòng có thể huỷ". Bài học sai làm lần sau tốn kém hơn mà không an toàn hơn.
Ta tự tin quá mức vào khả năng đoán trước. Mỗi lần nói "biết ngay mà", ta cộng thêm một lần đoán đúng tưởng tượng vào sổ của mình. Lâu dần, ta tin mình nhìn xa hơn thực tế và đặt cược lớn hơn vào những dự đoán tiếp theo.
Quan hệ bị tổn thương. Trong nhà, câu "đã bảo rồi" lặp lại nhiều lần khiến người thân ngại chia sẻ kế hoạch, vì biết nếu hỏng sẽ bị nhắc mãi. Sự im lặng đó mới là thiệt hại lớn nhất, vì những góp ý có ích cũng không còn cơ hội được nói ra.
Câu hỏi thường gặp
Thiên kiến nhìn lại là gì?
Đó là xu hướng, sau khi một sự việc đã xảy ra, tin rằng mình đã biết trước hoặc lẽ ra phải biết trước nó. Trí nhớ trộn thông tin về kết quả vào ký ức cũ, nên quá khứ trông rõ ràng hơn so với lúc ta thực sự đứng trước quyết định.
Thiên kiến nhìn lại khác thiên kiến kết quả ra sao?
Thiên kiến nhìn lại là thấy chuyện đã xảy ra dễ đoán hơn thực tế. Thiên kiến kết quả là đánh giá một quyết định tốt hay xấu chỉ dựa vào kết quả. Hai thứ hay đi cùng nhau: thấy kết quả xấu rồi cho rằng ai cũng đoán được nên người quyết định có lỗi.
Làm sao đánh giá công bằng một quyết định đã có kết quả xấu?
Dựng lại thông tin người quyết định có lúc đó, các phương án đã cân nhắc và lý do chọn. Hỏi với thông tin đó thì quyết định có hợp lý không, và có thông tin nào lẽ ra thu thập được mà chưa làm. Kết quả xấu chưa chắc là quyết định kém.
Vì sao cha mẹ hay nói "đã bảo rồi mà"?
Vì khi biết kết quả, những góp ý cũ khớp với kết quả được nhớ rõ hơn, còn những lần đã đồng ý thì mờ đi. Đây là cơ chế chung của trí nhớ, không phải cố ý. Đổi sang hỏi con đã biết thêm điều gì giúp cuộc trò chuyện có ích hơn.
Ghi chép dự đoán có thật sự cần thiết không?
Với quyết định lớn thì rất nên, vì đó là cách duy nhất để biết mình đã thực sự nghĩ gì trước khi có kết quả. Trí nhớ không giữ được điều đó một cách trung thực. Chỉ cần vài dòng về lựa chọn, lý do và mức chắc chắn là đủ.
Thiên kiến nhìn lại có liên quan gì tới việc học từ sai lầm?
Có. Nếu tin rằng chuyện đã rõ ràng từ đầu, ta rút ra bài học kiểu "lần sau cẩn thận hơn" mà không biết phải cẩn thận ở đâu. Hiểu đúng mức bất định lúc quyết định giúp tìm ra chỗ cần thêm thông tin hoặc cần dự phòng.