Suy luận tìm lời giải thích hợp lý nhất là khi bạn thấy một hiện tượng, nghĩ ra vài lời giải thích có thể, rồi chọn lời giải thích khớp với nhiều dữ kiện nhất, ít phải giả định thêm nhất, và nếu được thì kiểm nó bằng một phép thử. Đó là cách thợ sửa xe, bác sĩ, người quản lý kho hay cha mẹ tìm ra vì sao một chuyện xảy ra mà không đoán bừa.
Kiểu suy luận này khác với lỗi khẳng định hệ quả ở chỗ nó không nhảy thẳng từ kết quả về một nguyên nhân. Nó buộc bạn bày ra nhiều nguyên nhân, cân chúng với nhau và để dữ kiện loại bớt. Phần dưới đi qua từng bước bằng các tình huống quen thuộc: xe không nổ máy, hoá đơn điện tăng, con bỗng ngại đi học, khách quen bỗng không quay lại.
Năm bước tìm lời giải thích
Quy trình dưới đây dùng được cho hầu hết các tình huống "vì sao chuyện này lại xảy ra":
- Ghi lại đúng hiện tượng. Không ghi "xe hỏng" mà ghi "đề không nổ, đèn vẫn sáng, đạp cần khởi động thì nổ". Mô tả càng cụ thể, càng loại được nhiều giả thuyết.
- Liệt kê ít nhất ba lời giải thích. Ép mình nghĩ ra ba, kể cả những cái nghe khó xảy ra. Lời giải thích đầu tiên bật ra thường là cái quen nhất, chưa chắc là cái đúng.
- Đối chiếu từng lời giải thích với mọi dữ kiện. Hết bình thì đèn cũng yếu; đèn vẫn sáng nên giả thuyết hết bình yếu đi. Hỏng củ đề thì đạp vẫn nổ; khớp.
- Ưu tiên lời giải thích đơn giản hơn khi các lời giải thích khớp ngang nhau. Một nguyên nhân giải thích được hết thì hợp lý hơn ba nguyên nhân tình cờ xảy ra cùng lúc.
- Tìm một phép thử phân định. Phép thử tốt là việc mà kết quả sẽ khác nhau tuỳ giả thuyết nào đúng. Câu hỏi để tìm: "Nếu là A thì mình sẽ thấy gì, nếu là B thì sẽ thấy gì?"
Phần lớn người ta làm bước một cẩu thả và bỏ hẳn bước hai. Hai bước đó lại là nơi quyết định bạn có tìm ra nguyên nhân thật hay chỉ tìm ra nguyên nhân mình muốn thấy.
Vì sao lời giải thích đầu tiên hay sai
Não người rất giỏi bật ra một lời giải thích, và bật ra rất nhanh. Khi hoá đơn điện tháng này tăng, ý nghĩ đầu tiên của nhiều người là "chắc điện lực tính sai". Ý nghĩ đó đến trước vì nó quen, vì nó không đòi mình thay đổi gì, và vì nó đổ trách nhiệm ra ngoài. Không có nghĩa nó sai, nhưng nó chưa được so với các khả năng khác.
Kahneman và Tversky, hai nhà tâm lý học nổi tiếng với nghiên cứu về thiên kiến, đã chỉ ra rằng con người thường đánh giá khả năng xảy ra của một chuyện dựa vào việc ví dụ về nó dễ nảy ra trong đầu đến đâu. Một lời giải thích dễ nghĩ ra vì gần đây ta vừa nghe một câu chuyện tương tự sẽ được ưu ái hơn nó đáng được. Trong cuốn "Tư duy nhanh và chậm" (2011), Kahneman mô tả kiểu nghĩ nhanh, tự động này là hệ thống thường dẫn dắt ta trước khi kiểu nghĩ chậm, cẩn thận kịp lên tiếng.
Bước "liệt kê ít nhất ba lời giải thích" là cách chủ động gọi kiểu nghĩ chậm vào việc. Với hoá đơn điện, ba lời giải thích có thể là: điện lực ghi sai chỉ số, tháng này trời nóng nên máy lạnh chạy nhiều hơn, hoặc có thiết bị nào đó bị rò hay để chạy quên tắt. Chỉ cần viết ra, bạn đã thấy hai cái sau đáng kiểm trước, vì chúng dễ kiểm và thường gặp hơn.
Cân các lời giải thích bằng bảng
Tình huống: một tiệm bánh nhỏ ở Hải Phòng thấy hai tuần nay doanh số buổi sáng giảm rõ rệt. Chủ tiệm lập bảng để cân.
| Lời giải thích | Khớp dữ kiện nào | Không khớp dữ kiện nào | Phép thử |
|---|---|---|---|
| Bánh kém ngon đi | Doanh số giảm | Buổi chiều bán vẫn bình thường, cùng một mẻ bánh | Hỏi vài khách quen buổi chiều có thấy khác không |
| Có tiệm mới mở gần đó | Doanh số giảm từ hai tuần trước | Chưa ai thấy tiệm mới nào | Đi một vòng quanh khu vào buổi sáng |
| Đường trước tiệm đang sửa, khó dừng xe buổi sáng | Chỉ buổi sáng giảm, đúng lúc khách ghé mua mang đi; bắt đầu cùng tuần với công trình | Không thấy dữ kiện nào ngược | Theo dõi doanh số tuần công trình xong |
| Khách quen đi nghỉ hè | Doanh số giảm | Không giải thích được vì sao chỉ buổi sáng giảm | Xem khách mua chiều có phải cũng là khách mua sáng không |
Nhìn bảng, lời giải thích thứ ba khớp nhiều dữ kiện nhất và không có dữ kiện ngược. Nó chưa được chứng minh, nhưng nó là lời giải thích hợp lý nhất lúc này. Chủ tiệm có thể làm ngay một việc nhỏ dựa trên nó, như đặt biển báo chỗ dừng xe tạm hoặc nhận đặt trước qua tin nhắn, rồi chờ kết quả phép thử.
Thế nào là một lời giải thích tốt
Khớp với mọi dữ kiện quan trọng. Một lời giải thích bỏ qua dữ kiện "chỉ buổi sáng giảm" thì chưa đạt, dù nó khớp với dữ kiện "doanh số giảm".
Không cần nhiều giả định thêm. "Bánh kém ngon nhưng chỉ khách buổi sáng nhận ra" cần thêm một giả định khó tin. Lời giải thích phải chống đỡ bằng nhiều câu "nhưng mà" thường là lời giải thích yếu.
Có thể kiểm được. Lời giải thích tốt cho bạn biết sẽ thấy gì nếu nó đúng. "Chắc tại xui" không kiểm được, nên không giúp gì cho việc tiếp theo.
Phù hợp với hiểu biết chung. Nếu lời giải thích đòi hỏi điều gì rất hiếm, chẳng hạn cả mười khách quen cùng bỏ đi một lúc mà không có lý do, nó cần bằng chứng mạnh hơn nhiều so với một lời giải thích bình thường.
Được giữ ở mức "tạm". Lời giải thích hợp lý nhất hôm nay có thể bị thay ngày mai khi có dữ kiện mới. Người suy luận tốt nói "hiện giờ có vẻ là…" chứ không nói "rõ ràng là…".
Tình huống: con bỗng ngại đi học
Một người mẹ ở Hà Nội thấy con trai lớp bốn mấy hôm nay sáng nào cũng kêu đau bụng, không muốn đi học, nhưng cuối tuần thì chơi bình thường. Lời giải thích bật ra đầu tiên của chị là "con lười", và chị đã định nói thẳng như vậy.
Chị dừng lại và tự liệt kê: có thể con bị bạn trêu ở lớp, có thể con đang sợ một bài kiểm tra hay một môn mới, có thể con đau bụng thật vì bữa sáng ăn vội, có thể con mệt vì ngủ muộn. Đối chiếu với dữ kiện, chuyện chỉ xảy ra ngày đi học làm giả thuyết ăn vội và ngủ muộn yếu đi, vì cuối tuần con cũng ăn sáng, cũng có hôm ngủ muộn. Còn lại các giả thuyết liên quan tới trường.
Phép thử chị chọn không phải là tra hỏi. Tối đó, khi hai mẹ con đang gấp quần áo, chị hỏi nhẹ: "Ở lớp dạo này có chuyện gì vui không con? Có chuyện gì không vui không?" Con kể có một bạn mới chuyển đến hay giành đồ của con giờ ra chơi. Chị không vội kết luận đó là toàn bộ nguyên nhân, nhưng biết bước tiếp theo là nói chuyện với cô giáo.
Nếu chị nói "con lười" ngay từ đầu, khả năng cao con sẽ im lặng, và nguyên nhân thật sẽ không bao giờ lộ ra. Liệt kê giả thuyết không chỉ là kỹ thuật tư duy, ở đây nó còn là cách giữ cho cánh cửa nói chuyện với con không bị đóng lại.
Dùng cách này khi bàn bạc với người khác
Suy luận tìm lời giải thích không chỉ dùng một mình. Trong cuộc họp, khi mỗi người đã có sẵn một lời giải thích yêu thích, cách hiệu quả nhất là cùng lập một bảng như bảng tiệm bánh ở trên. Ai có giả thuyết thì ghi vào một dòng, rồi cả nhóm cùng điền cột "khớp" và "không khớp". Cách này chuyển cuộc tranh luận từ "ý ai đúng" sang "dữ kiện nói gì", và người có giả thuyết bị loại cũng không thấy mất mặt, vì chính dữ kiện loại nó chứ không phải đồng nghiệp.
Trong nhà cũng vậy. Khi hai vợ chồng bất đồng về lý do tiền chợ tháng này vượt mức, thay vì người này đổ cho người kia mua sắm, hai người có thể cùng liệt kê: giá tăng, nhà có khách, mua dự trữ cho dịp lễ, hay thật sự chi nhiều hơn. Lấy sổ chi tiêu hoặc lịch sử thanh toán ra đối chiếu từng dòng. Thường thì nguyên nhân là tổ hợp của hai ba cái, và không ai phải nhận hết lỗi.
Câu mở đầu dễ dùng: "Mình thử liệt kê hết các khả năng rồi xem cái nào khớp nhất nhé." Câu đó không phủ nhận ý ai, chỉ mời mọi người cùng nhìn vào cùng một bảng.
Chỗ hay sai và cái không cần làm
Một vài lưu ý khi dùng cách suy luận này hằng ngày:
- Đừng dừng ở lời giải thích đầu tiên chỉ vì nó khớp với một dữ kiện. Khớp một dữ kiện là chuyện dễ; khớp tất cả mới đáng kể.
- Đừng chọn lời giải thích phức tạp vì nghe sâu sắc. Một chuỗi nguyên nhân dài, nhiều tầng thường hấp dẫn hơn lời giải thích đơn giản, nhưng ít khi đúng hơn.
- Đừng bỏ qua dữ kiện không khớp. Khi một dữ kiện chống lại lời giải thích bạn thích, đó là thông tin quý nhất, không phải chi tiết phiền phức.
- Không cần liệt kê mười giả thuyết cho chuyện nhỏ. Cái cốc vỡ thì ba giả thuyết là quá đủ; chuyện con ngại đi học hay khách bỏ đi thì đáng bỏ thêm thời gian.
- Không cần chờ chắc chắn mới hành động. Nếu một việc nhỏ, rẻ, dễ đảo ngược giúp kiểm giả thuyết hợp lý nhất, làm nó luôn rồi xem kết quả.
Điểm cuối cùng tách người suy luận giỏi khỏi người suy luận cẩn thận quá mức. Mục đích không phải là có câu trả lời hoàn hảo, mà là chọn được bước tiếp theo đúng hướng trong khi vẫn sẵn lòng đổi hướng khi dữ kiện mới xuất hiện.
Câu hỏi thường gặp
Suy luận tìm lời giải thích hợp lý nhất là gì?
Là cách suy luận từ một hiện tượng quan sát được về nguyên nhân có khả năng nhất, bằng cách liệt kê nhiều lời giải thích, so từng cái với dữ kiện và chọn cái khớp nhất, đơn giản nhất. Sách lô-gích gọi đây là suy luận giả thuyết.
Kiểu suy luận này khác lỗi khẳng định hệ quả ở đâu?
Lỗi khẳng định hệ quả nhảy thẳng từ kết quả về một nguyên nhân duy nhất mà không xét nguyên nhân khác. Suy luận tìm lời giải thích hợp lý nhất bày ra nhiều nguyên nhân, để dữ kiện loại bớt và giữ kết luận ở mức tạm thời.
Vì sao phải liệt kê ít nhất ba lời giải thích?
Vì lời giải thích đầu tiên bật ra thường là cái quen nhất hoặc dễ chịu nhất, chưa chắc là cái đúng. Buộc mình nghĩ ra ba cái sẽ làm lộ những khả năng bị bỏ qua và giúp so sánh công bằng hơn.
Làm sao chọn giữa hai lời giải thích đều khớp dữ kiện?
Ưu tiên lời giải thích cần ít giả định thêm hơn và phù hợp với hiểu biết chung hơn. Nếu vẫn ngang nhau, tìm một phép thử mà kết quả sẽ khác nhau tuỳ lời giải thích nào đúng, rồi làm phép thử đó.
Có cần chắc chắn trước khi hành động không?
Không cần. Với những việc nhỏ, rẻ và dễ đảo ngược, cứ hành động theo lời giải thích hợp lý nhất rồi xem kết quả. Chỉ với quyết định tốn kém hoặc ảnh hưởng tới người khác mới cần kiểm kỹ hơn trước khi làm.