Những lời như "chỉ còn hôm nay", "sắp hết suất", đồng hồ đếm ngược hay giá gạch ngang không cho bạn biết món hàng tốt hay không; chúng chỉ cho bạn biết người bán muốn bạn quyết định nhanh. Lập luận khan hiếm hoạt động vì nỗi sợ mất một cơ hội thường mạnh hơn niềm vui có thêm một món đồ. Cách đối phó là tách hai câu hỏi: "món này có đáng mua không" và "có cần mua ngay không".
Không phải ưu đãi nào cũng là chiêu. Có những đợt giảm giá thật, có món hàng thật sự sắp hết. Bài này giúp bạn đọc các lời giục gấp cho đúng: chúng chứng minh gì và không chứng minh gì, kiểu nào hay gặp, một tình huống mua sắm đêm khuya, và các luật nhỏ bạn có thể đặt sẵn cho mình để không phải tự thuyết phục giữa lúc bị giục.
Lời giục gấp đang lập luận gì
Một quảng cáo khan hiếm thường ngầm đưa ra chuỗi: "Món này rất được ưa chuộng nên sắp hết. Giá hiện tại thấp hơn bình thường. Nếu bạn chờ, bạn sẽ mất cả món hàng lẫn mức giá. Vậy hãy mua ngay."
Chuỗi này có hai chỗ hở. Thứ nhất, việc sắp hết không chứng minh món hàng được ưa chuộng; một đợt hàng nhỏ cũng sắp hết. Thứ hai, và quan trọng hơn, cả chuỗi chỉ nói về thời điểm, không nói gì về việc món hàng có hợp với bạn hay không. Bạn có thể đồng ý với mọi tiền đề mà kết luận "mua ngay" vẫn sai, nếu ngay từ đầu bạn không cần món đó.
Kahneman và Tversky mô tả hiện tượng sợ mất mát: với nhiều người, mất đi một thứ cảm thấy nặng hơn được thêm một thứ có giá trị tương đương. Quảng cáo khan hiếm đổi khung câu chuyện từ "bạn có muốn có món này không" sang "bạn có chịu mất cơ hội này không". Khi bị đóng khung là mất, ta dễ hành động hơn.
Hiểu điều này không làm bạn miễn nhiễm, vì cảm giác sợ lỡ vẫn đến. Nhưng nó cho bạn một câu để tự nói: "Mình đang thấy gấp vì sợ mất, chứ chưa phải vì đã chắc là cần." Câu đó không bắt bạn bỏ mua, chỉ trả quyết định về đúng câu hỏi ban đầu: món này có hợp với nhu cầu và túi tiền của mình không.
Các kiểu lời giục gấp và câu hỏi nên đặt
Những kiểu dưới đây hay xuất hiện ở trang bán hàng trực tuyến, buổi phát trực tiếp, tin nhắn khuyến mãi và cả quầy hàng ngoài chợ.
| Kiểu | Trông như thế nào | Câu nên hỏi |
|---|---|---|
| Đồng hồ đếm ngược | Ưu đãi kết thúc sau vài giờ, có đồng hồ chạy | Mai mở lại trang, đồng hồ có chạy lại từ đầu không? |
| Số lượng còn lại | "Chỉ còn 3 sản phẩm" | Con số này có thay đổi khi mình chờ, hay đứng yên mấy ngày? |
| Giá gạch ngang | Giá gốc cao bị gạch, bên cạnh là giá giảm | Đã có ai từng mua với giá gốc đó chưa? Nơi khác bán bao nhiêu? |
| Người khác đang xem | "Có 25 người đang xem món này" | Thông tin này giúp mình biết món hàng tốt hơn, hay chỉ làm mình vội? |
| Suất giới hạn | "Chỉ nhận 20 học viên khoá này" | Khoá sau có mở không? Vì sao giới hạn? |
| Ưu đãi cho người có mặt | "Giá này chỉ dành cho người đang xem phát trực tiếp" | Nếu mình hỏi lại sau buổi, người bán có thật sự từ chối không? |
Câu hỏi ở dòng giá gạch ngang đáng giữ nhất. Giá giảm chỉ có nghĩa khi giá gốc là giá thật từng được bán. Một mức giá gốc chỉ tồn tại để bị gạch thì phần "tiết kiệm" là con số tưởng tượng. Cách kiểm đơn giản là xem giá món tương tự ở vài nơi khác, hoặc theo dõi giá món đó trong vài tuần.
Tình huống: buổi bán hàng trực tuyến lúc mười một giờ đêm
Chị Trang ở Lâm Đồng đang xem một buổi bán hàng trực tuyến. Người bán giơ một chiếc máy xay sinh tố: "Giá thị trường gần hai triệu, hôm nay chỉ tám trăm chín mươi, còn đúng mười cái, hết là thôi nha cả nhà."
Chị Trang nhắn cho chồng: "Anh ơi, máy xay giảm còn hơn nửa, còn có mười cái, em chốt nha?"
Anh Phong: "Nhà mình còn cái máy xay cũ mà em, hư hả?"
Chị Trang: "Chưa hư, mà cái này mạnh hơn."
Anh Phong: "Vậy mai em coi giá cái này ở mấy chỗ khác rồi tính. Nếu hết thì cái cũ vẫn xài được mà."
Sáng hôm sau, chị Trang thấy cùng mẫu máy được bán ở nhiều nơi với giá chênh không đáng kể so với giá "giảm sốc" tối qua. Buổi phát trực tiếp tối nay lại có "đúng mười cái cuối cùng".
Câu hỏi của anh Phong, "cái cũ hư hả", tách đúng hai câu hỏi mà quảng cáo cố gộp làm một: có cần không, và có cần ngay không. Khi câu trả lời cho câu đầu là "chưa cần lắm", câu thứ hai tự hết áp lực. Còn giờ giấc của buổi bán hàng cũng không ngẫu nhiên: đêm khuya là lúc người ta mệt, ít muốn so sánh, dễ quyết theo cảm xúc.
Những chỗ dễ trượt khi bị giục
Tính tiền tiết kiệm thay cho tiền bỏ ra. "Mình tiết kiệm được một triệu" dễ khiến ta quên rằng mình vẫn đang chi tám trăm chín mươi nghìn cho một món chưa cần. Tiền tiết kiệm chỉ có thật nếu đằng nào bạn cũng mua món đó.
Mua thêm để được miễn phí giao hàng. Thêm một món nhỏ để đủ mức miễn phí giao hàng thường tốn hơn chính phí giao hàng. Hãy so tiền món thêm với phí giao.
Coi việc nhiều người mua là bằng chứng chất lượng. Số đông mua nhanh có thể vì cùng bị giục như bạn, không phải vì đã so sánh kỹ. Đây là dạng dựa vào số đông.
Quyết lúc mệt. Cuối ngày, sau giờ làm, đêm khuya là lúc khả năng cân nhắc giảm. Không phải ngẫu nhiên nhiều buổi bán hàng diễn ra vào giờ đó.
Nghĩ rằng lần này khác. Khi đã từng thấy "lần cuối cùng" lặp lại nhiều lần, ta vẫn dễ tin lần này là thật. Nhớ lại những lần trước là cách tự kiểm hữu ích.
Bị cuốn theo bình luận trong buổi phát trực tiếp. Dòng bình luận "chốt", "lấy một" chạy liên tục tạo cảm giác ai cũng đang mua. Bạn không biết bao nhiêu trong số đó là người mua thật, và họ có cần món đó như bạn không.
Đặt luật riêng trước khi bị giục
Lời giục gấp hiệu quả vì nó bắt bạn quyết ngay tại chỗ. Một luật đặt sẵn giúp bạn không phải tự tranh luận với mình lúc đó. Chọn vài luật hợp với bạn:
- Món trên một mức tiền nhất định thì để qua đêm rồi mới mua, dù có ưu đãi gì.
- Không mua món mình không định mua trước khi mở trang hoặc mở buổi phát trực tiếp.
- Luôn xem giá ở ít nhất hai nơi khác trước khi tin giá gạch ngang.
- Hỏi một người trong nhà trước khi chốt món đồ gia dụng, như chị Trang hỏi chồng.
- Ghi lại các món đã mua vì "chỉ còn hôm nay" và xem sau một tháng mình dùng chúng thế nào.
- Không đăng ký khoá học hay dịch vụ trong cùng buổi nghe giới thiệu.
Luật thứ năm có tác dụng chậm nhưng bền. Sau vài tháng, danh sách đó cho bạn bằng chứng của chính mình về việc mua vội có đáng không. Bằng chứng từ chính trải nghiệm của bạn thuyết phục hơn mọi lời khuyên trong bài này.
Câu tự hỏi khi đang bị giục
Lúc đồng hồ đang chạy, bạn không có thời gian đọc lại cả bài này. Chỉ cần nhớ vài câu ngắn sau và tự hỏi một hai câu:
- Nếu món này không giảm giá, mình có mua không?
- Mình đã định mua món này trước khi thấy quảng cáo chưa?
- Nếu lỡ ưu đãi, điều tệ nhất xảy ra là gì? Mình chịu được không?
- Mình đã thấy giá món này ở nơi khác chưa?
- Mình đang quyết vì cần, hay vì sợ người khác mua mất?
- Một tháng sau, mình sẽ dùng món này bao nhiêu lần?
Câu thứ ba thường làm áp lực tan nhanh nhất. Khi bạn nói rõ ra rằng điều tệ nhất chỉ là mua món đó với giá cao hơn một chút vào tháng sau, hoặc dùng tiếp món cũ, cảm giác gấp gáp mất đi phần lớn sức nặng. Lời giục gấp sống nhờ sự mơ hồ về cái giá của việc chờ; gọi tên cái giá đó ra là cách đơn giản nhất để nhìn nó đúng cỡ.
Khi khan hiếm là thật
Có những lúc khan hiếm là thật: vé xe dịp Tết, phòng nghỉ mùa du lịch, một món hàng thủ công làm số lượng ít, một đợt giảm giá cuối mùa để xả kho. Đọc tỉnh táo không có nghĩa là bỏ qua mọi ưu đãi.
Cách phân biệt là xem lý do khan hiếm có giải thích được bằng điều gì ngoài lời người bán không. Vé xe dịp Tết khan hiếm vì nhu cầu tăng đột ngột, ai cũng biết. Hàng thủ công ít vì làm bằng tay. Còn "chỉ còn mười cái" trong buổi phát trực tiếp thì không có lý do nào khác ngoài lời nói của người đang bán.
Với khan hiếm thật, lời khuyên ngược lại: hãy quyết từ sớm, khi chưa bị giục. Nếu bạn biết mình sẽ về quê dịp Tết, việc mua vé sớm là một quyết định đã cân nhắc, không phải là phản ứng với áp lực. Điểm khác nhau nằm ở chỗ ai đặt thời hạn: bạn tự đặt dựa trên nhu cầu, hay người bán đặt để bạn không kịp nghĩ.
Với đợt xả hàng cuối mùa, câu hỏi cũng như cũ: nếu bạn đã cần món đó từ trước, đợt giảm giá là dịp tốt để mua. Nếu bạn chỉ thấy cần khi thấy giá giảm, hãy coi đó là tín hiệu để quay lại câu hỏi đầu tiên của bài: món này có đáng mua không, tách khỏi chuyện có cần mua ngay không.
Câu hỏi thường gặp
Ưu đãi chỉ còn hôm nay có phải luôn là chiêu?
Không phải luôn luôn. Có đợt giảm giá thật và hàng thật sự sắp hết. Hãy xem lý do khan hiếm có giải thích được bằng điều gì ngoài lời người bán không, và mình có thật sự cần món đó không.
Giá gạch ngang có đáng tin không?
Chỉ đáng tin khi giá gốc là giá thật từng được bán. Cách kiểm là xem giá món tương tự ở vài nơi khác hoặc theo dõi giá trong vài tuần. Giá gốc chỉ để gạch thì phần tiết kiệm là con số tưởng tượng.
Vì sao lời giục gấp lại hiệu quả?
Vì nó đổi câu chuyện từ có muốn món này không sang có chịu mất cơ hội này không. Với nhiều người, cảm giác mất mát nặng hơn cảm giác được thêm, nên dễ hành động vội.
Đồng hồ đếm ngược trên trang bán hàng có thật không?
Có khi thật, có khi tự chạy lại mỗi lần mở trang. Cách kiểm đơn giản là quay lại trang sau một ngày xem đồng hồ có chạy lại từ đầu và ưu đãi còn không.
Làm sao tránh mua bốc đồng khi xem bán hàng trực tuyến?
Đặt luật trước khi xem, ví dụ không mua món chưa định mua, để qua đêm với món trên một mức tiền. Hỏi một người trong nhà trước khi chốt cũng giúp chậm lại đúng lúc.
Khi khan hiếm là thật thì nên làm gì?
Quyết từ sớm dựa trên nhu cầu, khi chưa bị giục. Mua vé xe dịp Tết sớm là quyết định đã cân nhắc. Điểm khác là bạn tự đặt thời hạn, không phải người bán đặt để bạn không kịp nghĩ.