Chuyên gia đáng nghe là người làm việc thật trong đúng lĩnh vực đang bàn, nói rõ mình dựa vào đâu, nói được chỗ mình không chắc và không bán thứ gì gắn với lời khuyên. Danh xưng, số người theo dõi hay giọng nói tự tin không phải dấu hiệu chuyên môn; chúng chỉ là dấu hiệu của người biết trình bày.
Mạng xã hội làm cho việc tự gọi mình là chuyên gia trở nên quá dễ. Nhưng người đọc cũng có cách sàng lọc không cần bằng cấp: sáu câu hỏi, một bảng dấu hiệu, và hiểu biết rằng ý kiến của cả giới chuyên môn thường đáng tin hơn ý kiến của một người, dù người đó giỏi tới đâu.
Sáu câu hỏi phân biệt chuyên gia đáng nghe
Người này làm gì hằng ngày? Một bác sĩ nhi đang khám bệnh hằng ngày khác một người học vài khoá ngắn rồi mở kênh tư vấn. Chuyên môn đến từ việc làm lặp đi lặp lại, gặp nhiều ca, bị đồng nghiệp soát lại, không đến từ danh xưng tự đặt.
Chuyên môn có đúng chuyện đang bàn không? Kỹ sư xây dựng giỏi nói về kết cấu nhà, không vì thế mà giỏi nói về dinh dưỡng. Nhiều lời khuyên sai đến từ người giỏi thật, nhưng ở một lĩnh vực khác.
Họ nói mình dựa vào đâu? Người đáng nghe thường nói được "theo hướng dẫn chung của ngành", "theo kinh nghiệm điều trị nhiều ca", hoặc "chuyện này chưa có nghiên cứu rõ". Người cần dè chừng thường chỉ nói "cứ làm theo là khỏi" hoặc kể chuyện một hai ca thành công.
Họ có nói chỗ mình không chắc không? Hiểu biết thật đi kèm với biết giới hạn. Câu như "trường hợp của chị cần khám trực tiếp mới nói được" là dấu hiệu tốt, không phải dấu hiệu kém.
Họ có bán gì gắn với lời khuyên không? Lời khuyên dẫn thẳng tới sản phẩm, khoá học hay gói dịch vụ của chính người nói cần thêm nguồn kiểm độc lập.
Đồng nghiệp trong nghề nghĩ sao? Nếu một người nói điều trái hẳn với phần lớn người làm cùng nghề, có thể họ đi trước thời đại, nhưng khả năng cao hơn là họ sai. Điều trái số đông cần bằng chứng mạnh hơn, không phải giọng nói to hơn.
Dấu hiệu nên tin hơn và dấu hiệu nên dè chừng
Không dấu hiệu nào quyết định một mình. Nhìn cả cụm sẽ thấy rõ hơn.
| Nên tin hơn | Nên dè chừng |
|---|---|
| Nói rõ nơi làm việc, công việc cụ thể | Danh xưng chung chung, không rõ làm ở đâu |
| Phân biệt "chắc chắn", "có khả năng", "chưa biết" | Mọi điều đều khẳng định một trăm phần trăm |
| Khuyên đi khám, hỏi thêm người trực tiếp xử lý | Khuyên tự xử lý, bỏ cách điều trị đang theo |
| Lời khuyên không gắn với hàng bán | Cuối mỗi lời khuyên là đường dẫn mua hàng |
| Thừa nhận khi từng nói sai, cập nhật ý kiến | Không bao giờ nhận sai, xoá bình luận phản biện |
| Nói giống phần lớn người cùng nghề, hoặc giải thích vì sao khác | Tự nhận "điều giới chuyên môn giấu bạn" |
Dòng cuối là dấu hiệu rất đáng chú ý. Câu "bác sĩ không muốn bạn biết điều này" kéo người nghe về phía một người, đồng thời làm họ nghi ngờ mọi nguồn khác. Đó là cách xây lòng tin bằng cách đánh đổ lòng tin vào người khác.
Tình huống: nhóm phụ huynh ở Huế và lời khuyên cho trẻ biếng ăn
Trong nhóm phụ huynh một lớp mẫu giáo ở Huế, một mẹ chia sẻ đoạn video của một người tự giới thiệu là "chuyên gia dinh dưỡng", khuyên cho trẻ biếng ăn uống một loại bột thảo dược và ngưng sữa mấy tuần. Video có hàng trăm nghìn lượt xem, nhiều bình luận khen.
Chị Hoa, một phụ huynh khác, không chê thẳng. Chị nhắn: "Em xem rồi, chị ấy nói dễ hiểu ghê. Em tò mò chị ấy làm ở đâu, em tìm không thấy. Mà loại bột này có bán kèm trong video luôn hả chị? Con em hồi trước biếng ăn, bác sĩ nhi ở bệnh viện dặn đừng tự bỏ sữa vì con dễ thiếu chất. Hay lớp mình nhờ cô giáo hỏi thử bác sĩ dinh dưỡng của phường một buổi?"
Tin nhắn của chị Hoa dùng gần đủ sáu câu hỏi mà không biến thành bài giảng: hỏi người đó làm gì, đặt câu hỏi về hàng bán kèm, đưa ra ý kiến của người làm đúng nghề, và đề xuất một nguồn có thể kiểm. Mẹ chia sẻ video không bị đặt vào thế sai; cả nhóm có lối đi tiếp.
Khi các chuyên gia bất đồng với nhau
Đôi khi hai người cùng có chuyên môn thật lại nói ngược nhau. Điều này không có nghĩa là "chẳng ai biết gì, ai muốn tin gì thì tin". Nó thường có ba nguyên nhân.
Thứ nhất, câu hỏi thật sự chưa có lời đáp rõ: bằng chứng còn ít, đang được nghiên cứu. Khi đó cả hai nên nói "chưa chắc", và người nghe nên chọn cách ít rủi ro nhất. Thứ hai, họ đang trả lời hai câu hỏi khác nhau: một người nói chung cho số đông, một người nói cho trường hợp riêng. Thứ ba, một bên đang nói ngoài chuyên môn, hoặc có lợi ích.
Khi gặp bất đồng, cách đáng tin hơn là tìm ý kiến chung của giới chuyên môn: hướng dẫn của hội nghề nghiệp, của cơ quan y tế, của các tổ chức có nhiều chuyên gia cùng xem xét. Một người có thể sai; một nhóm lớn làm việc độc lập và soát lẫn nhau ít sai hơn, dù không phải không bao giờ sai. Nếu muốn theo ý kiến thiểu số, hãy biết rằng mình đang chọn như vậy và vì lý do gì.
Chuyên gia thật nói ngoài chuyên môn
Một cái bẫy ít người để ý: chuyên gia thật, có uy tín thật, nhưng phát biểu về chuyện ngoài lĩnh vực của mình. Giáo sư toán học nhận xét về thuốc, bác sĩ giỏi nhận định về thị trường chứng khoán, doanh nhân thành công khuyên cách nuôi dạy con. Uy tín ở lĩnh vực này vô tình được chuyển sang lĩnh vực kia.
Cách xử lý đơn giản: tách người ra khỏi chủ đề. Trên chủ đề đang bàn, người này có kinh nghiệm làm việc trực tiếp không? Nếu không, ý kiến của họ có sức nặng như ý kiến của một người hiểu biết rộng, không hơn. Có thể đáng nghe, nhưng không thay được người làm đúng nghề. Họ càng nổi tiếng, cái bóng uy tín càng dài, và người nghe càng khó tách hai chuyện này ra.
Điều này đúng cả ở chỗ làm. Giám đốc kinh doanh có thể rất giỏi bán hàng mà không giỏi đánh giá phần mềm kế toán. Khi sếp đưa ra ý kiến ngoài chuyên môn, bạn có thể tôn trọng ý kiến mà vẫn đề nghị: "Em xin hỏi thêm anh/chị bên kế toán vì họ dùng hằng ngày."
Câu hỏi lại một người xưng chuyên gia
Khi có cơ hội hỏi trực tiếp, ở buổi tư vấn, trong bình luận hay trong cuộc họp, những câu dưới đây giúp bạn biết nhiều mà không gây căng thẳng. Bạn không cần hỏi đủ năm câu; chọn một hai câu hợp với tình huống là đủ:
- "Anh/chị làm công việc này lâu chưa, chủ yếu với những trường hợp như thế nào?"
- "Lời khuyên này áp dụng cho ai, có trường hợp nào không nên làm theo không?"
- "Nếu làm theo mà không thấy khác, sau bao lâu thì nên dừng hoặc đi khám?"
- "Những người cùng nghề có ai nghĩ khác không, họ lo ngại điều gì?"
- "Em có thể đọc thêm hướng dẫn chung về chuyện này ở đâu?"
Người có chuyên môn thật thường trả lời những câu này thoải mái, thậm chí vui vì gặp người hỏi kỹ. Người né tránh, đổi chủ đề hoặc tỏ ra khó chịu đã cho bạn thêm một thông tin.
Kinh nghiệm lâu năm có phải là chuyên môn không
Ngoài đời, nhiều "chuyên gia" bạn gặp không có bằng cấp gì: bác thợ điện ba mươi năm trong nghề, cô bán vải ở chợ lâu năm, anh tài xế chạy đường dài. Kinh nghiệm của họ có giá trị thật, nhưng giá trị ở đâu thì cần phân biệt.
Kinh nghiệm lâu năm rất đáng tin ở những việc có phản hồi nhanh và rõ: nối dây sai thì chập ngay, chọn vải sai thì khách trả lại ngay. Làm đủ lâu với phản hồi như vậy, người ta học được thật. Bác thợ điện nói ổ cắm này lắp sai, bạn nên tin.
Kinh nghiệm kém tin hơn ở những việc phản hồi chậm, mơ hồ hoặc không bao giờ đến. Một người buôn bán lâu năm đoán giá đất năm sau, một người nuôi con lớn khôn khuyên cách dạy trẻ cho mọi nhà: họ chưa bao giờ biết chắc nếu làm khác thì kết quả ra sao, nên nhiều năm làm vẫn chưa chắc đã thành hiểu biết đúng.
Câu tự hỏi hữu ích: trong chuyện này, người đó có thường xuyên được biết mình đúng hay sai không. Nếu có, kinh nghiệm đáng nghe. Nếu không, đó là niềm tin lâu năm, chưa phải chuyên môn.
Vì sao người nói tự tin dễ được tin hơn người hiểu biết
Khi nghe hai người nói về cùng một chuyện, ta thường nghiêng về người nói chắc nịch, ngắn gọn, không do dự. Người hiểu biết thật lại hay nói kèm điều kiện: "tuỳ trường hợp", "thường thì", "cần xem thêm". Nghe thì có vẻ kém chắc tay, nhưng đó lại là dấu hiệu họ biết chuyện phức tạp hơn bề ngoài.
Trên mạng, sự chênh lệch này càng rõ. Đoạn video ngắn cần câu chốt mạnh, không có chỗ cho "tuỳ trường hợp". Người sẵn lòng nói quá được chia sẻ nhiều hơn, rồi dần dần được coi là chuyên gia.
Cách tự sửa: khi thấy mình bị thuyết phục bởi một người, tách giọng nói ra khỏi nội dung. Viết lại lời khuyên của họ thành một câu khô khan, bỏ hết từ nhấn mạnh, rồi hỏi: câu này dựa vào đâu, đúng với ai, sai với ai. Nhiều lời khuyên nghe rất hay khi được nói, nhưng trơ trọi khi viết ra giấy.
Câu hỏi thường gặp
Có bằng cấp là đủ để tin một người là chuyên gia không?
Bằng cấp là một tín hiệu, nhưng chưa đủ. Cần xem bằng cấp đó có đúng lĩnh vực không, người đó có đang làm việc thật trong nghề không, và họ có nói rõ mình dựa vào đâu. Bằng cấp cũ, khác ngành thì sức nặng giảm nhiều.
Kênh có nhiều người theo dõi thì có đáng tin hơn không?
Số người theo dõi đo khả năng thu hút, không đo độ chính xác. Nội dung gây ngạc nhiên, chống lại lời khuyên thông thường thường được chia sẻ nhiều hơn, nên kênh đông người xem đôi khi còn dễ lệch hơn.
Người không có chuyên môn có bao giờ đúng hơn chuyên gia không?
Có, nhất là khi họ có trải nghiệm trực tiếp mà chuyên gia không có, ví dụ người bệnh mô tả triệu chứng của mình. Nhưng về kết luận chung như nguyên nhân hay cách chữa, lời một người ngoài nghề cần bằng chứng mạnh hơn mới đứng được.
Làm sao biết ý kiến chung của giới chuyên môn là gì?
Tìm hướng dẫn của hội nghề nghiệp hoặc cơ quan quản lý ngành, hỏi trực tiếp người làm nghề ở cơ sở uy tín, hoặc hỏi xem đa số đồng nghiệp của chuyên gia đó nghĩ sao. Một ý kiến được nhiều nơi độc lập nhắc lại thường là ý kiến chung.
Có nên tranh luận với người tự xưng chuyên gia trên mạng không?
Thường không hiệu quả. Nếu cần, hãy đặt câu hỏi cụ thể về nguồn và giới hạn để người đọc khác tự đánh giá, thay vì cố thuyết phục người đó. Việc quan trọng hơn là nói chuyện với người thân đang tin theo.