LapLuan.comLập Luận
Các kiểu ngụy biện hay gặp

Ngụy biện dựa vào uy tín sai chỗ: khi lời người nổi tiếng được dùng như bằng chứng

Dựa vào uy tín sai chỗ là lấy lời một người có danh tiếng làm bằng chứng cho chuyện ngoài chuyên môn của họ. Bốn câu hỏi để biết khi nào nên tin, khi nào nên kiểm.

Elderly man and his adult daughter at a kitchen counter in Lam Dong, daughter pointing at a blank paper while father holds a small unmarked bottle, side angle, morning light

Ngụy biện dựa vào uy tín sai chỗ là dùng lời của một người có danh tiếng, chức vụ hay học vị làm bằng chứng cho một điều nằm ngoài lĩnh vực họ thật sự am hiểu, hoặc khi ý kiến đó không được giới chuyên môn đồng thuận. “Ca sĩ nổi tiếng dùng loại trà giảm cân này” hay “một giáo sư nói nên mua đất vùng ven bây giờ” đều mượn danh tiếng thay cho lý lẽ.

Tin chuyên gia không phải là ngụy biện: không ai tự kiểm được mọi thứ, và nghe bác sĩ về thuốc men là cách sống hợp lý. Điều cần xét là người đó có phải chuyên gia về đúng chuyện này không, giới chuyên môn có đồng ý không, và người đó có lợi ích gì khi bạn tin. Phần dưới đưa ra bốn câu hỏi kiểm nhanh và cách nói chuyện với người thân khi họ tin một “chuyên gia” trên mạng.

Lọ thuốc bổ của bố và lời giới thiệu “của bác sĩ”

Chị Phượng về thăm nhà ở Lâm Đồng, thấy bố đặt mua ba lọ viên uống “bổ khớp” với giá khá cao. Bố nói: “Bác sĩ trên mạng giới thiệu đấy, có cả học vị, đeo ống nghe hẳn hoi.” Trong đoạn quảng cáo, người mặc áo blouse nói về sản phẩm, nhắc đến “nhiều năm kinh nghiệm”, và cuối đoạn là số điện thoại đặt hàng.

Lý lẽ của bố chị Phượng đi theo một chuỗi rất tự nhiên: bác sĩ hiểu về sức khoẻ, bác sĩ giới thiệu sản phẩm này, vậy sản phẩm này tốt cho sức khoẻ. Chuỗi đó có vài chỗ hở. Người trong đoạn quảng cáo có thật là bác sĩ không, và chuyên khoa gì? Một bác sĩ có quyền lợi gì khi giới thiệu một sản phẩm có kèm số điện thoại đặt hàng? Nếu sản phẩm thật sự hiệu quả, bác sĩ chuyên khoa xương khớp ở bệnh viện có kê nó không?

Chị Phượng không cần chứng minh người trong quảng cáo là giả. Chị chỉ cần hỏi bố một câu: “Lần khám khớp tới, bố mang lọ này theo hỏi bác sĩ khám cho bố nhé?” Câu này không chê bố cả tin, cũng không đối đầu với “bác sĩ” trên mạng. Nó chuyển niềm tin của bố từ một người lạ sang một người có trách nhiệm trực tiếp với sức khoẻ của bố.

Đây là cách xử lý chung cho ngụy biện dựa vào uy tín: đừng thách thức uy tín, hãy đưa nó về đúng chỗ.

Ba kiểu uy tín bị dùng sai chỗ

Danh tiếng ở lĩnh vực khác. Người nổi tiếng trong nghệ thuật, thể thao hay kinh doanh nói về thực phẩm chức năng, đầu tư hay nuôi dạy con. Họ có thể rất giỏi việc của họ, nhưng sự nổi tiếng không chuyển sang được lĩnh vực khác. Một vận động viên giỏi không vì thế mà hiểu về dinh dưỡng chữa bệnh.

Chuyên gia nói ngoài chuyên môn hẹp của mình. Một tiến sĩ kinh tế nói về vắc-xin, một bác sĩ nha khoa nói về tim mạch, một kỹ sư xây dựng nói về luật hôn nhân. Học vị cao làm lời nói nặng ký hơn, nhưng học vị chỉ đáng tin trong phạm vi được đào tạo.

Chuyên gia đúng lĩnh vực nhưng đứng một mình. Một bác sĩ đúng chuyên khoa nhưng giữ một ý kiến mà phần lớn đồng nghiệp không đồng ý. Ý kiến thiểu số không chắc là sai, nhưng cũng không thể được trình bày như thể đó là “y học nói vậy”. Câu hỏi cần đặt là giới chuyên môn nói chung nghĩ gì.

Câu viện dẫn uy tín hay gặp, vì sao đáng ngờ và hỏi lại thế nào

Mỗi dòng là một kiểu viện dẫn thường gặp trong quảng cáo, nhóm chat gia đình và cuộc họp.

Câu nóiVì sao đáng ngờHỏi lại thế nào
“Người mẫu nổi tiếng dùng kem này.”Người mẫu được trả tiền, không phải chuyên gia da liễu.“Bác sĩ da liễu nói gì về thành phần này?”
“Một chuyên gia bảo sắp tới giá đất tăng.”Không rõ chuyên gia gì, dự đoán tương lai vốn không chắc.“Người đó dự đoán trước đây có đúng không, và họ có đang bán đất không?”
“Sếp cũ của anh bảo cách này là chuẩn.”Kinh nghiệm một nơi chưa chắc hợp nơi khác.“Ở công ty cũ, cách đó đạt kết quả cụ thể thế nào?”
“Thầy giáo dạy giỏi nhất trường bảo phải học thêm.”Thầy có thể có lý, cũng có thể có lớp học thêm.“Thầy thấy con yếu ở phần nào cụ thể ạ?”
“Nghiên cứu của một trường lớn nước ngoài đã chứng minh.”Tên trường thay cho nội dung, không rõ nghiên cứu nói gì.“Nghiên cứu đó làm trên ai, bao nhiêu người, kết luận cụ thể là gì?”

Câu hỏi lại ở cột cuối đều chuyển từ “ai nói” sang “nói gì và dựa vào đâu”. Đó là bước quan trọng nhất khi gặp một lời viện dẫn uy tín.

Bốn câu hỏi kiểm một lời viện dẫn uy tín

Khi ai đó nói “chuyên gia bảo vậy”, đi qua bốn câu hỏi sau. Mỗi câu chỉ mất vài phút để tìm hiểu.

  1. Người này là chuyên gia về chính chuyện đang bàn không? Không phải về y học nói chung, mà về đúng loại bệnh, đúng loại thuốc; không phải về kinh tế nói chung, mà về đúng loại tài sản.
  2. Giới chuyên môn trong lĩnh vực đó có đồng ý với họ không? Một ý kiến được nhiều người trong nghề chia sẻ khác hẳn một ý kiến chỉ một người nói.
  3. Người đó có lợi ích gì nếu bạn tin? Bán sản phẩm, có hoa hồng, được trả tiền quảng cáo, muốn nổi tiếng hơn?
  4. Họ có đưa ra lý do và bằng chứng mà bạn có thể tự hiểu, hay chỉ yêu cầu bạn tin vì họ là ai?

Nếu cả bốn câu trả lời đều tốt, tin theo là hợp lý, kể cả khi bạn không tự kiểm được chi tiết. Nếu một câu trả lời xấu, như có lợi ích lớn và không đưa ra lý do, hãy coi lời đó như một gợi ý cần kiểm thêm chứ không phải bằng chứng.

Riêng câu hỏi thứ tư rất hữu ích ở công sở. Khi ai đó nói “giám đốc muốn vậy”, hỏi nhẹ nhàng “anh có biết lý do giám đốc muốn vậy không?” giúp cả phòng hiểu việc mình làm, và đôi khi phát hiện ra giám đốc chưa bao giờ nói thế.

Uy tín qua lời kể: “bạn của bác làm ở bệnh viện bảo”

Trong nhóm chat gia đình, uy tín thường đến qua nhiều lớp người kể lại. Một tin nhắn được chuyển tiếp mở đầu bằng “bác sĩ trưởng khoa ở bệnh viện lớn khuyên mọi người”, không có tên, không có bệnh viện cụ thể. Người chuyển tiếp nghe từ người khác, người khác nghe từ một nhóm khác. Đến lúc tới tay bạn, chữ “bác sĩ trưởng khoa” vẫn còn đó, nhưng không còn ai biết bác sĩ đó là ai.

Dạng này mượn uy tín mà không cần có ai chịu trách nhiệm. Nếu lời khuyên sai, không có người nào để hỏi lại. Mỗi lần chuyển tiếp, câu chữ còn có thể bị thêm bớt: “có thể giúp” thành “chữa được”, “một số trường hợp” thành “mọi người nên”.

Cách xử lý đơn giản: coi một danh hiệu không có tên người cụ thể như không có danh hiệu. Hỏi lại trong nhóm “ai là người nói câu này, ở đâu?” là câu hỏi lịch sự và đủ để nhiều người dừng lại trước khi chuyển tiếp tiếp. Nếu không ai trả lời được, lời khuyên đó chỉ còn giá trị của một tin đồn, dù được mở đầu bằng học vị nào.

Khi nào tin chuyên gia là đúng, kể cả không tự kiểm được

Có một lỗi ngược lại cũng phổ biến không kém: coi mọi lời chuyên gia là “ngụy biện uy tín” và chỉ tin những gì mình tự kiểm được. Không ai đủ thời gian và kiến thức để tự kiểm thuốc kháng sinh, kết cấu móng nhà hay điều khoản hợp đồng bảo hiểm. Dựa vào người có chuyên môn là cách xã hội vận hành.

Lời chuyên gia đáng tin nhất khi họ nói trong đúng chuyên môn hẹp, có trách nhiệm trực tiếp với kết quả, và ý kiến đó khớp với đa số đồng nghiệp. Bác sĩ đang điều trị cho bạn, kỹ sư ký bản vẽ nhà bạn, luật sư bạn thuê là những ví dụ. Họ không phải lúc nào cũng đúng, nhưng họ có lý do để cẩn thận và có thể bị hỏi lại.

Lời chuyên gia đáng ngờ nhất khi họ nói qua quảng cáo, không chịu trách nhiệm gì với kết quả của riêng bạn, và nói điều mà đồng nghiệp của họ hiếm khi nói. Khoảng cách giữa hai đầu này là chỗ bạn cần dùng bốn câu hỏi ở trên.

Nói cách khác, câu hỏi không phải là “có nên tin chuyên gia không” mà là “chuyên gia nào, về chuyện gì, trong vai trò nào”.

Nói chuyện với người thân đang tin một “chuyên gia” trên mạng

Cha mẹ, ông bà thường tin người có học vị hay người xuất hiện trên màn hình. Thách thức thẳng niềm tin đó dễ làm người thân thấy bị coi thường. Một số cách mềm hơn:

  • Đừng nói “người đó lừa đảo” khi chưa chắc. Nói “con chưa biết người này là ai, để con tìm hiểu thêm” giữ được hoà khí và giữ được sự thật.
  • Đề nghị hỏi thêm một chuyên gia có trách nhiệm trực tiếp: bác sĩ khám cho bố mẹ, dược sĩ ở nhà thuốc quen.
  • Hỏi về lợi ích một cách tò mò, không mỉa mai: “Người đó có bán sản phẩm này không bố nhỉ?”
  • Kể một ví dụ khác không dính tới người thân, như một quảng cáo khác dùng hình ảnh bác sĩ, để người thân tự liên hệ.
  • Chấp nhận rằng không phải lần nào cũng thuyết phục được. Giữ cửa mở cho lần nói chuyện sau quan trọng hơn thắng lần này.

Nếu sản phẩm có nguy cơ gây hại thật, như thuốc không rõ nguồn gốc dùng thay thuốc kê đơn, khi đó cần nói rõ ràng và nhờ bác sĩ điều trị nói chuyện trực tiếp với người thân. Đó là lúc an toàn quan trọng hơn sự êm thấm.

Câu hỏi thường gặp

Tin lời bác sĩ có phải là ngụy biện dựa vào uy tín không?

Không. Tin bác sĩ đang điều trị cho bạn về chuyện trong chuyên môn của họ là hợp lý, vì họ có chuyên môn đúng và có trách nhiệm trực tiếp. Ngụy biện là khi uy tín được dùng ngoài chuyên môn, hoặc khi người có danh hiệu được trả tiền để giới thiệu sản phẩm.

Làm sao biết một người trên mạng có thật là chuyên gia không?

Xem họ được đào tạo về lĩnh vực gì, đang làm việc ở đâu, có chịu trách nhiệm nghề nghiệp không, và đồng nghiệp trong nghề có nhắc đến họ không. Nếu thông tin duy nhất về họ là các đoạn quảng cáo, nên dè dặt.

Người nổi tiếng quảng cáo sản phẩm có sai không?

Quảng cáo không sai, đó là công việc. Điều người xem cần nhớ là người nổi tiếng được trả tiền để xuất hiện và thường không phải chuyên gia về sản phẩm. Lời giới thiệu của họ cho bạn biết sản phẩm đó tồn tại, không cho biết nó tốt.

Nếu hai chuyên gia nói ngược nhau thì tin ai?

Xem ai nói đúng chuyên môn hẹp hơn, ai có ít lợi ích hơn, và ý kiến nào được nhiều người trong nghề chia sẻ hơn. Nếu vẫn không rõ, có thể vấn đề đó chưa có câu trả lời chắc chắn, và nên chọn phương án ít rủi ro hơn.

Ở công ty, nói “sếp bảo vậy” có phải ngụy biện không?

Nếu đó là chỉ đạo công việc thuộc quyền của sếp, làm theo là đúng quy trình chứ không phải ngụy biện. Ngụy biện là khi dùng câu đó để kết thúc một cuộc bàn bạc về việc cách nào hiệu quả hơn, mà không ai biết lý do sếp chọn như vậy.

Dạy con phân biệt chuyên gia thật và giả thế nào?

Khi xem quảng cáo cùng con, hỏi con người trong quảng cáo là ai, họ có được trả tiền không, và ai khác có thể biết rõ hơn về sản phẩm đó. Để con tự trả lời, không cần đánh giá câu trả lời đúng sai, chỉ cần con quen với việc đặt câu hỏi.

Cần tư vấn cụ thể cho trường hợp của bạn?

Chúng tôi sẽ liên hệ trong vòng 24 giờ.

Đăng ký tư vấn ngay

Bài viết liên quan

Bạn cần hỗ trợ thêm?

Để lại thông tin, chúng tôi sẽ liên hệ trong 24 giờ.

hoặc
Gọi ngay 0926 138 138