Ngụy biện tu quoque (tiếng Latin nghĩa là “anh cũng vậy”) là gạt bỏ một lời góp ý hay một lập luận bằng cách chỉ ra rằng người nói cũng từng làm điều đó, hoặc rằng người khác còn tệ hơn. Bố nhắc con bớt dùng điện thoại, con đáp “bố cũng cầm điện thoại suốt”. Câu đó có thể đúng về bố, nhưng không làm cho lời nhắc sai đi.
Lời góp ý đúng hay sai không phụ thuộc vào người góp ý có làm được hay chưa. Tuy vậy, sự thiếu nhất quán của người nói là chuyện đáng bàn riêng, nên cách đáp tốt nhất là tách hai chuyện ra: nhận phần về mình, rồi quay lại lời góp ý. Bên dưới là các dạng “anh cũng thế” hay gặp, khi nào nó hợp lý, và câu đáp cho cả hai phía.
Chuyện cái chổi ở hành lang chung cư
Ở một chung cư tại TP Hồ Chí Minh, chị Diệp nhắc nhà bên cạnh đừng để túi rác ở hành lang qua đêm vì mùi và kiến. Anh hàng xóm đáp: “Nhà chị cũng để giày dép đầy ngoài cửa đấy thôi.” Rồi anh nói thêm: “Tầng dưới người ta còn để cả xe đạp, chị không nhắc mà lại nhắc nhà em.”
Hai câu đáp, hai dạng tu quoque. Câu đầu chỉ ra chị Diệp cũng để đồ ở hành lang. Câu sau chỉ ra người khác còn làm nhiều hơn. Cả hai câu đều có thể đúng, nhưng không câu nào trả lời được việc túi rác qua đêm có gây mùi và kiến không. Lời nhắc của chị Diệp vẫn nguyên giá trị, dù giày dép nhà chị cũng nên dọn.
Điều đáng để ý: câu đáp của anh hàng xóm có phần hợp lý. Nếu chị Diệp muốn hành lang gọn, chị cũng nên dọn giày dép. Đó là chuyện về sự nhất quán, và nó đáng được nghe. Chỉ có điều nó là một chuyện khác. Hai chuyện cùng được giải quyết thì tốt nhất; dùng chuyện này để xoá chuyện kia thì không giải quyết được gì.
Nếu chị Diệp đáp: “Anh nói đúng, giày dép nhà em em sẽ dọn vào. Còn túi rác thì nhà mình thống nhất để vào thùng chung trước mười giờ tối được không anh?”, cả hai chuyện được giải quyết và không ai mất mặt.
Các dạng “anh cũng thế” hay gặp
Anh cũng làm vậy. Dạng cơ bản nhất: người góp ý từng làm điều mình góp ý. Hay gặp giữa cha mẹ và con, giữa vợ chồng, giữa đồng nghiệp ngang hàng.
Người khác còn tệ hơn. “Phòng bên còn nộp báo cáo trễ hơn.” Dạng này chuyển sự chú ý sang người thứ ba, khiến lời góp ý trông như bất công.
Ngày xưa anh cũng vậy. “Hồi trẻ bố cũng thức khuya chơi suốt.” Quá khứ của người góp ý được dùng để gạt lời góp ý hiện tại, trong khi chính quá khứ đó có khi là lý do họ góp ý.
Sao không nói chuyện khác. “Sao không đi lo chuyện lớn hơn mà cứ bắt bẻ chuyện nhỏ này.” Dạng này gần với đánh trống lảng: một vấn đề lớn hơn được đem ra để vấn đề hiện tại trông như vụn vặt.
Anh lấy tư cách gì mà nói. “Anh có con đâu mà khuyên chuyện dạy con.” Dạng này không nói người góp ý làm sai, mà nói họ không có trải nghiệm. Trải nghiệm là thứ quý, nhưng một lời khuyên vẫn có thể đúng dù người khuyên chưa ở vào hoàn cảnh đó; nên xét lời khuyên trước khi xét người khuyên.
Câu “anh cũng thế”, vì sao không phải là phản bác và đáp lại thế nào
Bảng gom các tình huống trong nhà, chỗ làm và hàng xóm. Câu đáp đều theo khuôn: nhận phần về mình, rồi đưa chủ đề về lại.
| Câu nói | Vì sao lời góp ý vẫn đứng | Đáp lại thế nào |
|---|---|---|
| “Bố cũng cầm điện thoại suốt.” | Dùng điện thoại quá nhiều có hại cho con dù bố có làm hay không. | “Con nói đúng, bố cũng sẽ cất điện thoại khi ăn cơm. Mình cùng thử nhé.” |
| “Phòng bên còn trễ hơn.” | Hạn nộp vẫn ảnh hưởng tới việc của phòng mình. | “Phòng bên mình sẽ nói riêng. Còn báo cáo của em, thứ Năm được không?” |
| “Ngày xưa anh cũng bỏ học thêm.” | Kinh nghiệm cũ có khi chính là lý do để góp ý. | “Đúng vậy, và anh thấy tiếc. Đó là lý do anh nói với em.” |
| “Nhà chị cũng để đồ ngoài hành lang.” | Túi rác vẫn gây mùi dù nhà khác có để giày. | “Em sẽ dọn giày. Mình thống nhất chuyện túi rác luôn nhé.” |
| “Sao không lo chuyện lớn đi.” | Chuyện nhỏ vẫn cần được giải quyết. | “Chuyện kia mình bàn sau. Chuyện này nhanh thôi.” |
Câu đáp không bao giờ phủ nhận lời nói ngược lại. Phủ nhận khi nó đúng làm người góp ý mất uy tín; nhận nó làm lời góp ý của bạn thêm nặng ký, vì bạn cho thấy mình cũng chịu áp dụng.
Khi nào chỉ ra sự không nhất quán là chính đáng
Tu quoque không phải lúc nào cũng là ngụy biện. Có những lúc sự không nhất quán của người nói là đúng chủ đề cần bàn. Nếu một quản lý yêu cầu nhân viên đến đúng giờ nhưng bản thân thường xuyên đến trễ, việc chỉ ra điều đó không bác bỏ được lợi ích của việc đến đúng giờ, nhưng là một góp ý hợp lý về cách quản lý. Một quy định chỉ áp cho một số người sẽ khó được tôn trọng.
Tương tự, khi bạn đang cân nhắc có nên nghe lời khuyên của ai không, việc họ có tự làm theo hay không là một thông tin hữu ích. Người khuyên bạn đầu tư vào một thứ mà chính họ không bỏ tiền vào thì đáng được hỏi thêm vì sao. Đó không phải là bác bỏ lời khuyên, mà là tìm hiểu xem họ có biết điều gì bạn chưa biết.
Ranh giới nằm ở đích đến của câu nói. Nếu câu “anh cũng vậy” dẫn đến việc cả hai cùng sửa, hoặc dẫn đến một quy định công bằng hơn, nó có ích. Nếu nó dẫn đến việc không ai phải sửa gì, vì ai cũng có lỗi, thì đó là ngụy biện.
Một phép thử nhanh: sau câu “anh cũng thế”, cuộc nói chuyện có tiến lên không, hay dừng lại?
Trong nhóm chat và trên mạng: vòng “bên kia cũng vậy”
Trong nhóm chat cư dân, nhóm phụ huynh hay phần bình luận trên mạng, tu quoque dễ thành một vòng không dứt. Một phụ huynh góp ý rằng nhiều nhà đỗ xe chắn cổng trường giờ tan học. Một người đáp rằng chính phụ huynh đó hôm trước cũng đỗ xe như vậy. Người thứ ba thêm rằng giáo viên còn đỗ xe trên vỉa hè. Sau hai mươi tin nhắn, không ai còn nhắc đến chuyện cổng trường bị chắn, và cũng không ai thay đổi gì.
Đặc điểm của vòng này là mỗi tin nhắn đều có phần đúng, nên không ai thấy mình đang lạc đề. Người góp ý ban đầu thấy bị bêu xấu, người đáp lại thấy mình chỉ đang đòi công bằng. Cuộc trao đổi chuyển từ một vấn đề chung thành chuyện ai có tư cách nói.
Cách kéo nhóm ra khỏi vòng này là đề xuất một việc cụ thể áp dụng cho tất cả, kể cả người đề xuất: “Từ tuần sau, nhà mình, kể cả nhà em, đỗ xe từ góc đường trở ra nhé.” Khi đề xuất áp dụng cho chính người nói, câu “anh cũng vậy” mất chỗ đứng, vì người nói đã tự nhận trước. Không cần phân xử ai sai trước, ai sai nhiều; chỉ cần một quy tắc chung từ hôm nay.
Khi bạn là người góp ý mà bị nói ngược lại
Bị đáp “anh cũng thế thôi” dễ làm người góp ý chột dạ hoặc nổi nóng. Một trình tự giữ được bình tĩnh:
- Nghe xem lời nói ngược lại có đúng không. Nếu đúng, đừng chối, chối là mất luôn uy tín cho lời góp ý.
- Nhận gọn: “Đúng, anh cũng hay vậy.” Không cần giải thích vì sao bạn làm thế, giải thích dễ biến thành biện hộ.
- Đề nghị cùng thay đổi: “Mình cùng bỏ thói quen này nhé.” Cách này biến lời góp ý một chiều thành cam kết hai chiều.
- Đưa chủ đề về lại bằng một đề xuất cụ thể, có thời gian hoặc mốc rõ ràng.
- Làm điều mình đã nhận trước. Với con cái và nhân viên, một lần bạn thật sự thay đổi có sức thuyết phục hơn nhiều lần nói.
Nếu lời nói ngược lại không đúng, ví dụ bạn không hề làm điều đó, chỉ cần nói nhẹ một câu “anh nghĩ không phải vậy, nhưng mình nói chuyện kia trước nhé” và quay lại chủ đề. Tranh luận về việc bạn có làm hay không thường dài và không đi đến đâu.
Khi bạn là người muốn đáp “anh cũng thế”
Phản xạ nói ngược lại khi bị góp ý rất tự nhiên, ai cũng có. Trước khi nói ra, thử tự hỏi:
- Nếu một người hoàn toàn không có lỗi này góp ý cho mình, mình có thấy họ đúng không?
- Mình nói ngược lại để cả hai cùng sửa, hay để khỏi phải sửa?
- Chuyện người khác còn tệ hơn có thật sự làm cho chuyện của mình không còn là vấn đề không?
- Mình có thể vừa nhận góp ý vừa nhắc nhẹ người kia, thay vì dùng điều này để gạt điều kia không?
- Ba ngày nữa nghĩ lại, mình có thấy tiếc vì đã đáp như vậy không?
Nếu câu trả lời cho câu đầu là có, lời góp ý đáng được nhận, và chuyện người góp ý cũng có lỗi để dành nói sau, ở một lúc khác, theo cách nhẹ nhàng hơn. Tách hai chuyện ra giúp bạn không mất cơ hội sửa một thói quen chỉ vì người nhắc không hoàn hảo.
Với con tuổi mới lớn hay đáp “bố mẹ cũng vậy”, cha mẹ có thể coi đó là tín hiệu tốt: con đang quan sát và so sánh. Đó là lúc tốt nhất để cả nhà cùng đặt một quy tắc chung áp dụng cho mọi người, thay vì một quy tắc chỉ dành cho con.
Câu hỏi thường gặp
Tu quoque khác gì với công kích cá nhân?
Tu quoque là một dạng hẹp của công kích cá nhân: thay vì chê người nói nói chung, nó chỉ ra người nói cũng làm điều họ đang phê phán. Cả hai đều chuyển sự chú ý từ lập luận sang con người, nhưng tu quoque thường nghe hợp lý hơn vì nó chạm vào chuyện công bằng.
Whataboutism có phải là tu quoque không?
Whataboutism là cách đáp “thế còn chuyện kia thì sao”, đưa một chuyện khác vào để làm lu mờ chuyện đang bàn. Nó gần với dạng “người khác còn tệ hơn” của tu quoque. Cả hai đều không trả lời câu hỏi ban đầu mà chỉ dời sự chú ý đi chỗ khác.
Cha mẹ không làm gương thì có quyền nhắc con không?
Lời nhắc vẫn có thể đúng dù cha mẹ chưa làm được. Nhưng con học từ việc cha mẹ làm nhiều hơn từ lời nói, nên cách nhắc hiệu quả nhất là cha mẹ nhận phần của mình và cùng con thay đổi. Quy tắc chung cho cả nhà dễ được tôn trọng hơn quy tắc riêng cho con.
Bị đồng nghiệp đáp “chị cũng trễ hạn mà” thì nói gì?
Nếu đúng, nhận ngắn gọn và đề xuất cả hai cùng cam kết mốc mới. Nếu không đúng, nói nhẹ rằng mình nghĩ không phải vậy và quay lại chuyện hạn nộp hiện tại. Tránh tranh luận về chuyện ai trễ nhiều hơn, vì nó không giúp việc hoàn thành sớm hơn.
Khi nào chỉ ra người khác nói một đằng làm một nẻo là hợp lý?
Khi điều đó giúp tạo ra một quy định công bằng hơn, khi bạn cần quyết định có nên tin lời khuyên của họ không, hoặc khi người đó có trách nhiệm làm gương như người quản lý. Nó không hợp lý khi chỉ dùng để khỏi phải nghe lời góp ý.