Giai thoại là một câu chuyện về một hay vài trường hợp; số liệu là thông tin về nhiều trường hợp được đếm theo cùng một cách, có thể so với nhóm khác. Giai thoại cho biết một chuyện có thể xảy ra. Số liệu mới cho biết chuyện đó xảy ra thường xuyên tới đâu và có khác gì so với khi không làm gì cả.
Câu "người quen mình dùng thấy hiệu quả" có thể hoàn toàn thật mà vẫn không đủ để kết luận sản phẩm có tác dụng. Lý do không phải người kể nói dối, mà vì một câu chuyện không trả lời được câu hỏi quan trọng nhất: nếu người đó không dùng thì sao. Dưới đây là cách phân biệt hai loại thông tin này, những lý do khiến giai thoại thuyết phục hơn mức đáng có, và cách hỏi lại một cách tử tế.
Vì sao một câu chuyện thuyết phục hơn cả bảng số
Bộ não người nhớ chuyện tốt hơn nhớ con số. Một câu chuyện có nhân vật, có diễn biến, có cảm xúc; ta hình dung được và dễ đặt mình vào đó. Bảng số thì khô, khó nhớ, khó kể lại. Vì vậy trong một bữa cơm, câu "cô hàng xóm bị ngộ độc sau khi ăn quán đó" đủ để cả nhà bỏ quán, dù quán đã bán cho hàng nghìn người khác không sao.
Kahneman và Tversky gọi hiện tượng gần với chuyện này là "dễ nhớ thì tưởng là phổ biến": cái gì dễ hiện ra trong đầu, ta cho là xảy ra nhiều. Một chuyện được kể sống động, nhất là chuyện của người thân, hiện ra rất dễ, nên ta ước lượng quá cao khả năng nó lặp lại.
Thêm một lý do nữa: chuyện kể đến từ người mình quen, mình quý. Nghi ngờ câu chuyện dễ bị hiểu thành nghi ngờ người kể, nên ta ngại hỏi lại. Bảng số đến từ người lạ thì ta lại soi rất kỹ. Hai chuẩn khác nhau cho hai loại thông tin là chỗ lệch cần ý thức được.
Hiểu điều này không phải để coi thường chuyện kể. Chuyện kể rất tốt để phát hiện vấn đề mới, để hiểu cảm nhận của người trong cuộc và để đặt câu hỏi. Nó chỉ không tốt để trả lời câu hỏi "bao nhiêu" và "có phải do cái đó không".
Giai thoại và số liệu khác nhau ở năm điểm
Bảng sau dùng cùng một ví dụ giả định: một loại trà thảo mộc được giới thiệu là giúp ngủ ngon.
| Điểm so | Giai thoại | Số liệu tử tế |
|---|---|---|
| Số trường hợp | Chị Mai uống ba tuần, ngủ ngon hơn | Vài trăm người được theo dõi |
| Cách chọn người | Người tự kể, thường là người thấy hiệu quả | Chọn trước, không biết kết quả |
| Nhóm so sánh | Không có | Một nhóm uống trà thường, không biết mình uống loại nào |
| Cách đo | Cảm nhận "thấy ngủ ngon hơn" | Cùng một bộ câu hỏi hoặc thiết bị đo cho mọi người |
| Trả lời được gì | Có người thấy dễ ngủ khi uống | Uống trà này có khác uống trà thường hay không |
Hàng "nhóm so sánh" là hàng quan trọng nhất. Chị Mai có thể ngủ ngon hơn vì ba tuần đó công việc đỡ căng, vì đi ngủ sớm hơn, vì tin rằng trà có tác dụng, hoặc đơn giản vì giấc ngủ vốn lên xuống thất thường. Không có nhóm so sánh, mọi khả năng này đều còn mở.
Bốn lý do một chuyện có thật vẫn dẫn ta đi sai
Tự hồi phục. Nhiều chuyện tự tốt lên theo thời gian: cảm cúm, đau lưng, mất ngủ do căng thẳng. Người ta thường tìm cách chữa khi đang tệ nhất, nên lần sau đó gần như chắc là đỡ hơn, dù làm gì hay không làm gì.
Chỉ người thành công lên tiếng. Người dùng thấy hiệu quả thì kể; người thấy vô dụng thường im lặng, bỏ đi. Thứ bạn nghe được là phần đã qua sàng lọc.
Làm nhiều thứ cùng lúc. Người kể thường đổi nhiều thói quen một lúc: uống trà, bỏ cà phê chiều, tập thể dục. Câu chuyện chỉ nhắc tới thứ được quảng cáo.
Kỳ vọng làm đổi cảm nhận. Khi tin một thứ có tác dụng, ta để ý những ngày tốt và quên những ngày xấu. Cảm nhận là thật, nhưng chưa chắc do thứ ta tin. Đây là lý do các thử nghiệm tử tế thường giấu không cho người tham gia biết mình đang dùng loại nào: biết trước là kỳ vọng đã chen vào kết quả.
Tự làm một phép so sánh nhỏ thay vì chỉ nghe kể
Với những việc nhỏ trong nhà hay ở chỗ làm, bạn có thể tự biến một giai thoại thành một phép thử đơn giản. Nó không bằng nghiên cứu khoa học, nhưng tốt hơn hẳn việc chỉ tin hoặc chỉ nghi. Ví dụ: đồng nghiệp kể rằng gửi thư nhắc khách hàng vào sáng thứ Hai thì được trả lời nhanh hơn.
- Viết rõ điều cần kiểm: gửi thư sáng thứ Hai thì khách trả lời nhanh hơn gửi chiều thứ Sáu.
- Chọn cách đo trước khi bắt đầu, ví dụ số giờ từ lúc gửi tới lúc nhận trả lời. Chọn trước để không đổi thước đo khi thấy kết quả không như ý.
- Chia khách thành hai nhóm theo cách không phụ thuộc vào ý mình, ví dụ theo thứ tự trong danh sách, người lẻ một nhóm, người chẵn một nhóm.
- Làm đủ lâu để có vài chục lượt mỗi bên, không kết luận sau ba lá thư.
- Ghi cả những lượt không như kỳ vọng, rồi so hai nhóm.
Kết quả có thể xác nhận chuyện kể, có thể cho thấy không khác gì, cũng có thể cho thấy khác biệt nhỏ tới mức không đáng đổi thói quen. Cả ba đều là thông tin tốt hơn một câu chuyện.
Cách làm này cũng giúp tránh tranh cãi trong nhóm: thay vì người tin người không, cả nhóm đồng ý cách thử rồi để kết quả trả lời. Người kể ban đầu cũng thấy được tôn trọng, vì ý của họ được coi trọng đủ để đem ra thử.
Tình huống: nhóm chat gia đình ở Cần Thơ và gói thực phẩm bổ sung
Trong nhóm chat gia đình ở Cần Thơ, dì Út gửi ảnh một hộp thực phẩm bổ sung kèm lời nhắn: "Bà Sáu đầu xóm uống cái này hai tháng mà đi lại nhanh nhẹn hẳn, cả nhà mua cho ngoại uống đi." Mấy người con bắt đầu bàn chuyện góp tiền.
Anh Phúc, cháu lớn trong nhà, không phản bác ngay. Anh nhắn: "Con mừng cho bà Sáu. Con hỏi thêm chút cho chắc nha dì: hai tháng đó bà Sáu có đi tập ở công viên hay đổi thuốc gì không dì? Rồi có ai quanh xóm uống mà không thấy đỡ không?" Dì Út trả lời bà Sáu cũng mới được con cháu đưa đi khám, đổi thuốc khớp.
Anh Phúc nhắn tiếp: "Vậy chắc phải hỏi bác sĩ của ngoại xem uống thêm có hợp với thuốc ngoại đang dùng không, rồi mình quyết." Câu trả lời này không bảo dì Út sai, không chê bà Sáu, chỉ đưa thêm một cách giải thích khác và chuyển quyết định sang người có thông tin tốt hơn.
Hỏi lại người kể mà không làm họ mất lòng
Người kể giai thoại thường có ý tốt. Câu hỏi lại nên tò mò, không bắt lỗi. Bảng dưới gợi ý câu nói cụ thể cho từng điểm cần làm rõ.
| Điều muốn biết | Câu nên tránh | Câu nên dùng |
|---|---|---|
| Có yếu tố khác không | "Chắc gì do cái đó" | "Thời gian đó anh/chị có thay đổi gì khác không?" |
| Có người không hiệu quả không | "Toàn quảng cáo thôi" | "Mình có nghe ai dùng mà không thấy khác không ta?" |
| Đo bằng gì | "Cảm giác thôi mà" | "Mình thấy khác ở chỗ nào, ăn ngủ hay đi lại?" |
| Có hại không | "Uống bậy coi chừng" | "Có cần hỏi bác sĩ xem có hợp thuốc đang uống không?" |
Cột giữa sai không phải vì nội dung mà vì giọng: nó đặt người kể vào thế phải bảo vệ mình. Cột phải hỏi đúng những thứ đó nhưng để người kể cùng suy nghĩ.
Khi nào giai thoại đáng nghe
Không phải lúc nào cũng phải đợi số liệu. Có những lúc chuyện kể là thông tin tốt nhất bạn có, và cũng đủ dùng.
- Khi việc cần quyết định rẻ, dễ quay lại: thử một quán ăn, một tuyến xe buýt, một mẹo xếp tủ đồ.
- Khi chuyện kể là cảnh báo về rủi ro nghiêm trọng: một khu vực hay ngập, một kiểu lừa qua điện thoại. Thà cẩn thận hơi thừa.
- Khi bạn muốn hiểu trải nghiệm chứ không đo hiệu quả: làm ở công ty đó áp lực ra sao, chăm người già sau mổ cần chuẩn bị gì.
- Khi nhiều câu chuyện độc lập, từ những người không quen nhau, cùng chỉ một hướng.
- Khi chuyện kể giúp bạn đặt câu hỏi đúng để đi tìm số liệu sau.
Ngược lại, khi quyết định liên quan tới sức khoẻ, khoản tiền lớn hay việc khó đổi lại, một giai thoại chỉ nên là lý do để tìm hiểu thêm, không phải lý do để làm.
Giai thoại ở chỗ làm: từ một khách phàn nàn tới cả một quy trình mới
Không chỉ trong nhà, ở chỗ làm giai thoại cũng hay đẩy người ta ra quyết định lớn. Một khách hàng gọi điện phàn nàn gay gắt với giám đốc, tuần sau cả công ty phải đổi quy trình giao hàng. Một nhân viên kể rằng đối thủ vừa giảm giá, cuộc họp lập tức bàn giảm giá theo.
Lời phàn nàn của khách là tín hiệu đáng nghe, nhưng trước khi đổi cả quy trình, cần hỏi: trong tháng qua có bao nhiêu đơn bị giao chậm, tỷ lệ đó có tăng không, khách phàn nàn thuộc nhóm nào. Có khi đúng là quy trình có vấn đề; có khi đó là một ca hiếm do xe hỏng giữa đường. Hai trường hợp đòi hai cách xử lý khác hẳn.
Câu đề nghị trong cuộc họp nên là: "Chuyện của khách này là thật và mình sẽ xử lý riêng cho khách. Còn có đổi quy trình hay không, cho em hai ngày kéo số đơn giao chậm ba tháng gần nhất để xem đây là ca lẻ hay chuyện thường." Câu này tách hai việc vốn hay bị gộp: giải quyết người đang bức xúc, và quyết định chính sách cho mọi người.
Câu hỏi thường gặp
Giai thoại có bao giờ là bằng chứng không?
Có, nhưng là bằng chứng yếu. Nó cho thấy một việc có thể xảy ra và đôi khi đủ để bác bỏ một khẳng định tuyệt đối kiểu "không bao giờ". Nó không cho biết việc đó xảy ra thường xuyên tới đâu hay do nguyên nhân gì.
Nhiều lời chứng thực trên trang bán hàng thì có thay cho số liệu được không?
Không. Trang bán hàng chọn lời chứng thực đẹp nhất để đăng, người không hài lòng hiếm khi được hiện ra. Một trăm lời khen được chọn lọc vẫn không nói gì về những người còn lại.
Làm sao nói với bố mẹ khi họ tin một câu chuyện truyền miệng?
Bắt đầu bằng việc ghi nhận ý tốt của họ, rồi hỏi thêm chi tiết thay vì phản bác. Gợi ý một người có chuyên môn mà bố mẹ tin để cùng hỏi. Đừng cố thắng trong một lần nói chuyện.
Câu chuyện của chính mình có đáng tin hơn chuyện người khác kể không?
Bạn biết rõ chi tiết hơn, nhưng vẫn chịu đúng những bẫy như người khác: tự hồi phục, làm nhiều thứ cùng lúc, kỳ vọng làm đổi cảm nhận. Trải nghiệm của mình vẫn là một trường hợp.
Số liệu có luôn đáng tin hơn giai thoại không?
Không luôn luôn. Số liệu thu thập ẩu, chọn người lệch hoặc do bên có lợi ích tự làm có khi còn dẫn sai hơn một câu chuyện thật. Số liệu chỉ hơn khi được đếm cẩn thận và có nhóm so sánh hợp lý.