LapLuan.comLập Luận
Suy luận đúng, suy luận sai

Điều kiện cần và điều kiện đủ trong đời sống: đọc đúng quy định, lời hứa, tuyển dụng

Điều kiện cần là thiếu thì không được, điều kiện đủ là có thì chắc được. Cách phân biệt khi đọc nội quy, lời hứa, tin tuyển dụng và khi tự đặt điều kiện cho người khác.

Young Vietnamese woman reading a blank sheet of paper at a cafe counter, coffee cup beside her, side view, warm afternoon light through glass

Điều kiện cần là thứ thiếu thì chắc chắn không được, nhưng có rồi vẫn chưa chắc được. Điều kiện đủ là thứ có rồi thì chắc chắn được, dù không có nó vẫn có thể được bằng đường khác. Nhầm hai loại này là nguồn gốc của rất nhiều chuyện "tưởng là vậy" khi đọc quy định, nghe lời hứa hay nộp hồ sơ xin việc.

Ví dụ dễ nhớ: có vé là điều kiện cần để vào rạp, vì không vé thì không vào được, nhưng có vé mà đến trễ sau giờ đóng cửa vẫn không vào. Còn đạt giải nhất cuộc thi của công ty là điều kiện đủ để được thưởng, nhưng không đạt giải vẫn có thể được thưởng vì doanh số. Phần dưới giúp bạn nhận ra loại điều kiện trong câu chữ hằng ngày và tránh những hiểu lầm hay gặp.

Nhận ra hai loại điều kiện qua câu chữ

Tiếng Việt hằng ngày ít khi dùng chữ "cần" và "đủ" một cách rõ ràng, nên bạn phải đọc qua các dấu hiệu khác. Câu có chữ "phải", "bắt buộc", "chỉ khi", "không… thì không" thường đang nói điều kiện cần: "Phải có bằng lái mới được lái xe công ty". Câu có chữ "chỉ cần", "hễ… là", "cứ… thì" thường đang nói điều kiện đủ: "Chỉ cần mua từ hai trăm nghìn là được giao miễn phí".

Một phép thử đơn giản: tưởng tượng điều kiện đó vắng mặt. Nếu thiếu nó là chắc chắn hỏng việc, đó là điều kiện cần. Rồi tưởng tượng điều kiện đó có mặt mà mọi thứ khác bất lợi. Nếu có nó là chắc chắn được việc, đó là điều kiện đủ.

Có những điều kiện vừa cần vừa đủ, thường được viết bằng cụm "khi và chỉ khi" hoặc "duy nhất". Ví dụ một câu lạc bộ ghi "được vào phòng tập khi và chỉ khi quẹt thẻ thành viên còn hạn": quẹt thẻ còn hạn là được, không quẹt là không. Trong đời thường, loại điều kiện này hiếm hơn người ta tưởng. Phần lớn quy định chỉ nêu một điều kiện cần trong số nhiều điều kiện, và phần còn lại nằm ở chỗ khác.

Bảng ví dụ: điều kiện nào là cần, nào là đủ

Đọc từng dòng và thử tự đoán trước khi nhìn cột phải.

Câu gặp trong đời sốngLoại điều kiệnHiểu sai hay gặp
"Phải có chứng chỉ tiếng Anh mới được xét học bổng."CầnTưởng có chứng chỉ là được học bổng
"Đơn từ năm trăm nghìn được tặng túi vải."ĐủTưởng đơn dưới năm trăm nghìn thì không bao giờ có quà, kể cả dịp khác
"Không nộp đúng hạn thì không được xét."Cần (nộp đúng hạn)Tưởng nộp đúng hạn là chắc được xét duyệt
"Hễ con dọn phòng là được đi công viên."ĐủCon tưởng không dọn thì chắc chắn không đi, cha mẹ lại cho đi vì lý do khác
"Tuyển nhân viên: tốt nghiệp đại học, hai năm kinh nghiệm."Cần (thường là vậy)Tưởng đủ hai thứ là được nhận
"Bảo hành khi còn tem và còn hạn."Cần (cả hai)Tưởng còn tem là được bảo hành mọi lỗi

Dòng tin tuyển dụng đáng chú ý. Danh sách yêu cầu trong tin tuyển dụng gần như luôn là điều kiện cần để được xét, không bao giờ là điều kiện đủ để được nhận, vì còn phỏng vấn, còn ứng viên khác. Hiểu vậy giúp bạn bớt thất vọng và chuẩn bị kỹ phần còn lại.

Bốn hiểu lầm gây mất lòng nhiều nhất

Biến điều kiện cần thành lời hứa. Sếp nói: "Doanh số chưa đạt chỉ tiêu thì chưa bàn chuyện tăng lương." Nhân viên nghe thành "đạt chỉ tiêu là được tăng lương". Cuối quý đạt chỉ tiêu mà chưa được tăng, nhân viên thấy bị lừa, sếp thấy bị hiểu sai. Câu gốc chỉ nêu một điều kiện cần.

Biến điều kiện đủ thành điều kiện duy nhất. Mẹ nói: "Con được điểm tốt môn toán thì mẹ mua xe đạp." Con không được điểm tốt, mẹ vẫn mua vì xe cũ đã hỏng. Anh chị lớn trong nhà phản đối: "Mẹ nói không được điểm tốt thì không mua mà." Thật ra mẹ chưa từng nói vậy.

Bỏ quên điều kiện cần không được viết ra. Nhiều quy định ngầm có điều kiện cần mà ai cũng coi là hiển nhiên. Phiếu giảm giá "giảm hai mươi phần trăm cho đơn đầu tiên" ngầm cần tài khoản mới, còn hạn, và không áp chung với ưu đãi khác. Người đọc chỉ nhìn chữ to thì dễ thấy mình bị từ chối vô lý.

Coi một điều kiện đủ là cách duy nhất để được. Một bạn sinh viên ở Huế đọc quy chế "sinh viên đạt điểm trung bình từ mức giỏi được miễn học phần thể chất bổ sung" rồi kết luận mình không đạt mức giỏi thì bắt buộc học. Thực ra quy chế còn một mục khác cho miễn với người có giấy xác nhận sức khoẻ. Điều kiện đủ chỉ mở một cánh cửa, không đóng các cánh cửa khác; trước khi kết luận "mình hết đường", hãy đọc tiếp hoặc hỏi phòng đào tạo.

Câu "nếu… thì…" chứa sẵn cả hai loại điều kiện

Mỗi câu có dạng "nếu A thì B" đều ngầm nói hai điều cùng lúc. Thứ nhất, A là điều kiện đủ cho B: hễ có A là có B. Thứ hai, B là điều kiện cần cho A: không có B thì chắc chắn không có A. Lấy câu "Nếu khách thanh toán trước thì đơn được giao trong ngày". Thanh toán trước là đủ để giao trong ngày. Còn "giao trong ngày" là điều tất yếu đi kèm với thanh toán trước, nên một đơn không được giao trong ngày thì chắc chắn chưa thanh toán trước (nếu cửa hàng giữ đúng lời).

Điều câu đó không nói là: không thanh toán trước thì không được giao trong ngày. Có thể khách quen trả tiền mặt khi nhận vẫn được giao nhanh. Người nghe hay tự thêm chiều ngược này vào, và đó chính là chỗ sinh ra những cuộc khiếu nại kiểu "sao bên kia không trả trước mà vẫn được giao sớm hơn mình".

Khi gặp một câu "nếu… thì…" quan trọng, bạn tách nó thành hai câu nhỏ và đọc to: "Có A là chắc có B" và "Không có B là chắc không có A". Hai câu đó là tất cả những gì câu gốc cam kết. Câu "không có A là không có B" thì câu gốc không cam kết, muốn biết phải hỏi thêm. Bài về lỗi khẳng định hệ quả trong cùng chuyên mục đi sâu hơn vào chỗ này.

Tình huống: hai vợ chồng đọc thông báo của trường

Một gia đình ở Cần Thơ nhận được tin nhắn của trường tiểu học: "Học sinh đăng ký bán trú cần nộp đơn trước ngày mười lăm." Người chồng nói: "Vậy nộp đơn trước mười lăm là con được ở bán trú rồi, em khỏi lo." Người vợ đọc lại rồi đáp: "Anh ơi, câu này chỉ nói không nộp trước mười lăm thì không được xét. Nộp rồi còn tuỳ chỗ trống chứ."

Hai người đọc cùng một câu nhưng hiểu khác nhau vì một người coi điều kiện cần là điều kiện đủ. Cách giải quyết gọn nhất không phải tranh cãi ai đọc đúng, mà là hỏi lại nhà trường một câu: "Ngoài nộp đơn đúng hạn, còn tiêu chí nào để xét không ạ?" Câu hỏi này lấy được những điều kiện cần còn thiếu, và nếu câu trả lời là "nộp đúng hạn là được nhận hết" thì lúc đó điều kiện mới thật sự là đủ.

Thói quen hỏi lại theo mẫu "ngoài điều này ra, còn cần gì nữa không" rất đáng giữ. Nó dùng được khi nộp hồ sơ vay, khi làm thủ tục bảo hành, khi nghe sếp hứa hẹn, và cả khi thoả thuận với con về giờ chơi điện thoại.

Tự đặt điều kiện cho rõ: bốn bước khi bạn là người nói

Hiểu lầm không chỉ nằm ở người nghe. Khi bạn đặt điều kiện cho nhân viên, cho con hay cho đối tác, làm theo bốn bước sau để tránh bị hiểu thành lời hứa:

  1. Xác định bạn đang nêu điều kiện cần hay đủ. Hỏi mình: "Nếu họ làm được điều này, mình có cam kết chắc chắn không?" Nếu không, đó là điều kiện cần.
  2. Nếu là điều kiện cần, nói rõ chữ "một trong những": "Đạt chỉ tiêu là một trong những điều kiện để xét tăng lương, ngoài ra còn đánh giá thái độ và ngân sách của công ty."
  3. Nếu là điều kiện đủ, nói rõ bạn có hứa gì cho trường hợp không đạt hay không: "Đạt điểm tốt thì chắc chắn có xe đạp; không đạt thì mẹ sẽ tính sau, không phải là không."
  4. Mời người nghe nhắc lại bằng lời của họ. Nếu câu nhắc lại biến điều kiện cần thành lời hứa, sửa ngay lúc đó, đừng chờ cuối quý.

Bước bốn hơi ngượng lúc đầu nhưng tiết kiệm được nhiều cuộc nói chuyện khó sau này. Với trẻ nhỏ, bạn có thể biến nó thành trò "con nói lại xem mẹ hứa gì", không chấm đúng sai, chỉ cùng nhau chỉnh câu cho rõ.

Những chỗ không cần làm

Hiểu điều kiện cần và đủ không có nghĩa là soi từng chữ của mọi câu nói. Một số việc bạn có thể bỏ qua:

  • Không cần bắt lỗi lô-gích người thân trong lúc trò chuyện vui. Câu "trời mưa là mình ở nhà" nói trong bữa cơm không phải hợp đồng.
  • Không cần đòi người khác dùng thuật ngữ. Hỏi "vậy có cái đó là chắc được, hay mới chỉ là được xét?" hiệu quả hơn nhiều so với "đó là điều kiện cần hay đủ?".
  • Không cần suy diễn ác ý. Phần lớn người nói nhầm hai loại điều kiện vì nói vội, không phải vì muốn lừa.
  • Không cần tự tìm mọi điều kiện ngầm của văn bản dài. Với hợp đồng, thủ tục hành chính, hỏi trực tiếp người phụ trách nhanh và chắc hơn tự đoán.

Chỗ đáng soát kỹ là những câu có hệ quả thật: tiền, thời hạn, quyền lợi, lời hứa với trẻ con. Ở những chỗ đó, một câu hỏi lại tốn mười giây nhưng tránh được cả tháng ấm ức.

Câu hỏi thường gặp

Điều kiện cần và điều kiện đủ khác nhau thế nào nói ngắn gọn?

Điều kiện cần là thiếu thì chắc chắn không được nhưng có chưa chắc đã được. Điều kiện đủ là có thì chắc chắn được nhưng không có vẫn có thể được bằng con đường khác. Một điều kiện vừa cần vừa đủ thì có là được, không có là không.

Yêu cầu trong tin tuyển dụng là điều kiện cần hay đủ?

Gần như luôn là điều kiện cần để hồ sơ được xem xét. Đáp ứng đủ yêu cầu không có nghĩa là chắc được nhận, vì còn phỏng vấn, còn so sánh với ứng viên khác và nhu cầu thực tế của nhóm tuyển.

Câu "nếu… thì…" nói lên điều kiện gì?

Trong câu nếu A thì B, A là điều kiện đủ cho B và B là điều kiện cần cho A. Ví dụ nếu trời mưa thì đường ướt: mưa là đủ để đường ướt, còn đường ướt là điều cần có khi trời mưa, nhưng đường ướt có thể do xe tưới.

Làm sao nói với con để con không hiểu điều kiện thành lời hứa?

Nói rõ phần bạn cam kết và phần bạn chưa cam kết, rồi nhờ con nhắc lại bằng lời của con. Nếu con nhắc sai, cùng nhau sửa câu, không trách và không chấm đúng sai, để con quen hỏi lại khi chưa rõ.

Có cách nào kiểm nhanh một điều kiện là cần hay đủ không?

Tưởng tượng điều kiện vắng mặt: nếu thiếu nó là chắc chắn không được thì đó là điều kiện cần. Tưởng tượng điều kiện có mặt cùng mọi bất lợi khác: nếu vẫn chắc chắn được thì đó là điều kiện đủ.

Vì sao người ta hay nhầm điều kiện cần thành điều kiện đủ?

Vì người nghe thường mong muốn kết quả và tự lấp phần còn thiếu bằng hy vọng. Câu nói ngắn gọn cũng hay lược đi các điều kiện khác. Hỏi lại ngoài điều này ra còn cần gì nữa là cách nhanh nhất để lấp chỗ trống.

Cần tư vấn cụ thể cho trường hợp của bạn?

Chúng tôi sẽ liên hệ trong vòng 24 giờ.

Đăng ký tư vấn ngay

Bài viết liên quan

Bạn cần hỗ trợ thêm?

Để lại thông tin, chúng tôi sẽ liên hệ trong 24 giờ.

hoặc
Gọi ngay 0926 138 138