LapLuan.comLập Luận
Suy luận đúng, suy luận sai

Diễn dịch và quy nạp là gì: phân biệt hai kiểu suy luận trong chuyện hằng ngày

Diễn dịch đi từ quy tắc chung tới trường hợp riêng, quy nạp đi từ nhiều trường hợp tới quy tắc. Cách nhận ra từng kiểu và biết lúc nào kết luận đáng tin.

Two young Vietnamese office workers sorting blank index cards into two piles on a wooden table, seen from above, soft morning window light

Diễn dịch là suy luận đi từ một quy tắc chung xuống một trường hợp cụ thể: nếu quy tắc đúng và áp đúng chỗ thì kết luận đúng chắc chắn. Quy nạp là đi ngược lại, gom nhiều trường hợp đã thấy để rút ra một quy tắc: kết luận chỉ có khả năng đúng, mạnh hay yếu tuỳ số lượng và độ đa dạng của các trường hợp.

Phân biệt được hai kiểu này giúp bạn biết nên đòi hỏi gì ở một lời khẳng định. Với diễn dịch, bạn soát quy tắc gốc và xem nó có áp đúng chỗ không. Với quy nạp, bạn hỏi đã thấy bao nhiêu trường hợp, chúng có giống nhau quá không, và có trường hợp nào ngược lại bị bỏ sót không. Phần dưới đi qua từng kiểu bằng chuyện ở chợ, ở công ty và trong nhà, kèm bảng so sánh và danh sách câu tự hỏi.

Hai hướng đi của một suy luận

Hãy hình dung một người bán trái cây ở chợ nói: "Bưởi da xanh ở vườn này năm nào cũng ngọt, mẻ này cũng hái từ vườn đó, nên mẻ này ngọt." Đây là diễn dịch. Người nói đặt ra một quy tắc chung (bưởi vườn này ngọt), đưa trường hợp cụ thể vào (mẻ này thuộc vườn đó) rồi kết luận. Nếu hai câu đầu đúng thì câu cuối không thể sai.

Bây giờ đổi góc nhìn sang người mua. Chị ấy mua ở sạp này năm lần, lần nào bưởi cũng ngọt, nên chị kết luận "sạp này bán bưởi ngon". Đây là quy nạp. Chị không có quy tắc nào sẵn, chị tự dựng quy tắc từ trải nghiệm. Kết luận nghe hợp lý nhưng không chắc chắn: lần thứ sáu vẫn có thể mua phải mẻ bưởi khô, ít nước vì thời tiết thất thường.

Điểm cần nhớ là hai kiểu này không hơn kém nhau. Đời sống phần lớn chạy bằng quy nạp: bạn biết đường nào hay kẹt giờ tan tầm, đồng nghiệp nào hay trả lời tin nhắn chậm, món nào con thích ăn, đều nhờ gom các lần trước. Diễn dịch thì xuất hiện khi có quy định, hợp đồng, nội quy, công thức. Vấn đề chỉ nảy sinh khi người ta nói một kết luận quy nạp bằng giọng chắc nịch của diễn dịch, hoặc áp một quy tắc chung vào trường hợp không thuộc phạm vi của nó.

Bảng so sánh nhanh diễn dịch và quy nạp

Bảng dưới gom những khác biệt bạn cần khi nghe một ai đó lập luận. Đọc theo hàng, không cần thuộc thuật ngữ.

Tiêu chíDiễn dịchQuy nạp
Hướng điTừ quy tắc chung tới trường hợp riêngTừ nhiều trường hợp riêng tới quy tắc chung
Độ chắc của kết luậnChắc chắn nếu tiền đề đúng và suy đúng cáchChỉ có khả năng đúng, mức độ tuỳ bằng chứng
Kết luận có thêm thông tin mới khôngKhông, chỉ nói rõ điều đã ngầm có trong tiền đềCó, vượt ra ngoài những gì đã quan sát
Hỏng ở đâuTiền đề sai, hoặc áp quy tắc sai chỗMẫu ít, mẫu lệch, bỏ sót trường hợp ngược
Câu nên hỏi lại"Quy tắc này lấy từ đâu, có ngoại lệ không?""Đã thấy bao nhiêu lần, ở những hoàn cảnh nào?"
Ví dụ ở nhà"Nhà mình quy định ăn xong mới xem tivi, con chưa ăn xong nên chưa xem.""Ba tối liền con ngủ muộn là sáng dậy cáu, nên ngủ muộn làm con cáu."

Hàng thứ ba hay bị bỏ qua nhưng lại quan trọng nhất. Diễn dịch an toàn chính vì nó không nói thêm điều gì mới; quy nạp có ích chính vì nó dám nói thêm, và cái giá của việc dám nói thêm là có thể sai.

Diễn dịch chỉ chắc khi tiền đề chắc

Kiểm tiền đề trước, kiểm cách suy sau. Một suy luận diễn dịch có hai chỗ có thể hỏng. Chỗ thứ nhất là tiền đề: "Hàng nhập khẩu thì tốt hơn hàng trong nước" là một quy tắc không đúng, nên mọi kết luận suy ra từ nó đều lung lay dù cách suy không sai. Chỗ thứ hai là cách suy, sẽ nói ở các bài về điều kiện và tam đoạn luận.

Quy tắc có phạm vi, đừng áp ra ngoài. Nội quy công ty ghi "nhân viên chính thức được nghỉ phép năm mười hai ngày". Một bạn thực tập suy ra mình cũng được mười hai ngày là áp quy tắc ra ngoài phạm vi của nó. Câu cần hỏi là: trường hợp này có thật sự thuộc nhóm mà quy tắc nói tới không?

Quy tắc thật thường có chữ "thường". Nhiều câu nghe như quy tắc thật ra là quy nạp được nói gọn: "Trẻ con thích đồ ngọt", "Khách miền Tây chuộng hàng mềm giá". Khi bạn dùng câu kiểu này làm tiền đề, kết luận cũng chỉ ở mức "thường", không ở mức "chắc chắn". Thêm chữ "thường" vào kết luận là cách trung thực nhất.

Diễn dịch đúng mà vẫn vô ích. Một suy luận có thể đúng hoàn toàn nhưng không giúp được gì, vì kết luận đã nằm sẵn trong tiền đề. Nếu ai đó vòng vo ba bước chỉ để nói lại điều cả phòng đã biết, vấn đề không phải lô-gích mà là thời gian của mọi người.

Quy nạp mạnh hay yếu: năm thứ cần nhìn

Một kết luận quy nạp không đúng hay sai theo kiểu bật tắt, nó mạnh hoặc yếu. Năm yếu tố dưới đây quyết định độ mạnh:

  • Số trường hợp. Ba lần ăn quán phở thấy ngon khác với ba mươi lần. Nhưng số lượng một mình chưa đủ.
  • Độ đa dạng. Ba mươi lần đều vào sáng Chủ nhật thì chỉ nói được về sáng Chủ nhật, không nói được về buổi trưa ngày thường khi đầu bếp khác đứng bếp.
  • Cách chọn trường hợp. Nếu chỉ nhớ những lần khớp với điều mình đã tin, mẫu đã lệch từ đầu. Đây là chỗ quy nạp gặp thiên kiến xác nhận.
  • Có lý do giải thích không. "Sạp này bưởi ngon vì nhập thẳng từ một vườn quen" mạnh hơn "sạp này bưởi ngon" trơn, vì có cơ chế đứng sau.
  • Có trường hợp ngược không. Một lần mua phải bưởi chua chưa phá được kết luận "thường ngon", nhưng nhiều lần chua liên tiếp thì phải xét lại.

Khi tự rút kết luận từ kinh nghiệm, bạn đi qua năm dòng này trong vài giây. Khi nghe người khác kết luận, hỏi họ dòng nào yếu nhất, thường là dòng thứ hai hoặc thứ ba.

Tình huống: cuộc họp phòng kinh doanh ở Hà Nội

Trong buổi họp đầu tuần của một phòng kinh doanh ở Hà Nội, anh Quân nói: "Ba khách hàng lớn nhất quý trước đều chốt đơn sau khi mình mời đi thăm xưởng. Vậy từ giờ khách nào cũng phải mời thăm xưởng." Chị Hà, trưởng phòng, hỏi lại: "Ba khách đó có điểm gì chung ngoài chuyện thăm xưởng không?" Anh Quân nghĩ một lúc: "Cả ba đều là khách sản xuất, mua số lượng lớn."

Đến đây cả phòng thấy kết luận của anh Quân là quy nạp từ ba trường hợp rất giống nhau. Nó nói được điều gì đó về khách sản xuất mua lớn, nhưng chưa nói được gì về khách bán lẻ nhỏ, những người có thể không có thời gian đi thăm xưởng và thấy lời mời là phiền.

Chị Hà không bác ý tưởng, chị thu hẹp nó: "Mình thử áp với khách sản xuất trong quý này, ghi lại cả những khách được mời mà không chốt." Câu cuối mới là chỗ đáng học: thêm cả trường hợp không thành công vào mẫu, thay vì chỉ đếm những lần thành công. Quy nạp từ người thắng mà quên người thua là cái bẫy rất phổ biến trong các buổi họp tổng kết.

Một tháng sau, sổ ghi chép của phòng có mười hai khách được mời thăm xưởng: bảy người chốt đơn, năm người không. Con số đó vẫn khá, nhưng đã khác hẳn cảm giác "ai đi xưởng cũng chốt" lúc đầu. Phòng giữ cách làm cho khách sản xuất và thôi áp cho khách lẻ. Kết luận cuối cùng hẹp hơn, khiêm tốn hơn, và vì thế dùng được lâu hơn.

Chỗ hay sai khi trộn hai kiểu

Nói quy nạp bằng giọng diễn dịch. "Con trai thì nghịch, nên thằng bé nhà chị chắc nghịch lắm." Câu đầu là một khái quát từ kinh nghiệm, nhưng được dùng như quy tắc không ngoại lệ. Kết luận về một đứa trẻ cụ thể vì thế mang độ chắc giả.

Lấy một ngoại lệ để phủ nhận cả xu hướng. "Bà hàng xóm cả đời không tập thể dục mà tám mươi tuổi vẫn đi chợ mỗi sáng" không bác được nhận xét chung rằng vận động đều đặn tốt cho sức khoẻ, vì nhận xét đó là quy nạp nói về khả năng, không phải quy tắc tuyệt đối. Một ngoại lệ chỉ bác được câu có chữ "mọi" hoặc "luôn luôn".

Dựng quy tắc từ một hai lần rồi đem diễn dịch tiếp. Sau hai lần đặt hàng trên một trang mà giao trễ, ai đó kết luận "trang đó luôn giao trễ" rồi khuyên cả nhóm không mua. Chuỗi suy luận dài thêm mà nền móng vẫn chỉ là hai lần.

Đòi diễn dịch cho chuyện chỉ có thể quy nạp. Ngược lại, có người bác mọi kinh nghiệm vì "chưa chứng minh chắc chắn". Với chuyện thời tiết, sức khoẻ, tính người, không ai chứng minh chắc được; đòi hỏi đó làm cuộc trao đổi bế tắc.

Sáu câu tự hỏi trước khi chấp nhận một kết luận

Dùng thứ tự dưới đây khi đọc một bài đăng, nghe một lời khuyên hay chính bạn sắp kết luận điều gì:

  1. Kết luận này đi từ quy tắc xuống, hay từ các lần đã thấy lên?
  2. Nếu đi từ quy tắc: quy tắc đó do ai đặt ra, nó có đúng không, có ngoại lệ nào được ghi rõ không?
  3. Trường hợp đang bàn có nằm trong phạm vi của quy tắc không, hay chỉ na ná?
  4. Nếu đi từ các lần đã thấy: bao nhiêu lần, trong những hoàn cảnh khác nhau đến đâu?
  5. Có ai đếm cả những lần không khớp không, hay chỉ kể những lần khớp?
  6. Kết luận đang được nói với mức độ chắc chắn bao nhiêu, và mức đó có tương xứng với bằng chứng không?

Câu cuối cùng là câu đáng giữ lại nhất. Rất nhiều bất đồng trong gia đình và công sở không nằm ở chỗ ai đúng ai sai, mà ở chỗ một bên nói "chắc chắn" trong khi bằng chứng chỉ đủ cho chữ "có lẽ". Chỉ cần điều chỉnh mức chắc chắn cho khớp, cuộc trao đổi đã dịu đi nhiều.

Câu hỏi thường gặp

Diễn dịch có phải luôn tốt hơn quy nạp không?

Không. Diễn dịch cho kết luận chắc chắn nhưng chỉ khi đã có tiền đề đúng, mà tiền đề đó thường lại đến từ quy nạp. Phần lớn hiểu biết đời thường đến từ quy nạp, và nó rất có ích nếu bạn nói kết luận với mức độ chắc chắn vừa phải.

Làm sao biết một câu nói là diễn dịch hay quy nạp?

Tìm xem người nói dựa vào đâu. Nếu họ viện dẫn một quy định, định nghĩa hay quy tắc rồi áp vào trường hợp đang bàn thì đó là diễn dịch. Nếu họ kể các lần đã gặp rồi rút ra nhận xét chung thì đó là quy nạp.

Bao nhiêu trường hợp thì đủ để quy nạp?

Không có con số cố định. Quan trọng hơn số lượng là độ đa dạng của trường hợp và việc có đếm cả lần không khớp hay không. Mười lần trong mười hoàn cảnh khác nhau thường đáng tin hơn năm mươi lần trong cùng một hoàn cảnh.

Một ví dụ ngược có bác bỏ được kết luận quy nạp không?

Chỉ khi kết luận được nói như quy tắc tuyệt đối với chữ mọi, luôn luôn, không bao giờ. Nếu kết luận nói về xu hướng hay khả năng thì một ví dụ ngược chưa đủ, cần xem nhiều ví dụ ngược có lặp lại không.

Có cần học lô-gích hình thức mới dùng được hai khái niệm này không?

Không cần. Chỉ cần quen hỏi hai câu: kết luận này dựa trên quy tắc nào hay trên những lần nào, và mức chắc chắn của nó có khớp với nền móng không. Hai câu đó đã đủ dùng cho phần lớn tình huống trong nhà và ở chỗ làm.

Cần tư vấn cụ thể cho trường hợp của bạn?

Chúng tôi sẽ liên hệ trong vòng 24 giờ.

Đăng ký tư vấn ngay

Bài viết liên quan

Bạn cần hỗ trợ thêm?

Để lại thông tin, chúng tôi sẽ liên hệ trong 24 giờ.

hoặc
Gọi ngay 0926 138 138