Không ai xoá được thiên kiến khỏi đầu mình, nhưng có thể giảm tác hại của nó bằng một vài thao tác soát cố định trước khi chốt những quyết định lớn: tưởng tượng thất bại trước, nhìn từ ngoài vào, chấm tiêu chí riêng rẽ, tìm người phản biện và hẹn lại sau một đêm. Thao tác hiệu quả hơn quyết tâm "phải khách quan".
Trong "Tư duy nhanh và chậm" (2011), Daniel Kahneman chia cách nghĩ thành hai lối: lối nhanh, tự động, và lối chậm, tốn công. Phần lớn thiên kiến đến từ lối nhanh, và cách đỡ là biết khi nào phải bật lối chậm. Bài này gom các cách soát vào một danh sách, kèm tình huống một gia đình ở Đồng Nai chọn trường cho con và một nhóm ở công ty chọn nhà cung cấp.
Hai lối nghĩ và khi nào cần chậm lại
Lối nghĩ nhanh, Kahneman gọi là Hệ thống 1, giúp bạn lái xe trên đường quen, nhận ra nét mặt khó chịu của người đối diện, trả lời "hai cộng hai". Nó nhanh, tiết kiệm sức và đúng trong phần lớn việc hằng ngày. Lối nghĩ chậm, Hệ thống 2, là khi bạn tính nhẩm một phép nhân khó, so hai hợp đồng, điền tờ khai thuế. Nó tốn sức nên bộ não chỉ dùng khi buộc phải dùng.
Thiên kiến không phải là lỗi của lối nghĩ nhanh, mà là cái giá của việc dùng nó ở chỗ không hợp: những quyết định lớn, ít gặp, khó đảo ngược, nơi kinh nghiệm hằng ngày không có sẵn câu trả lời. Ở đó lối nhanh vẫn đưa ra đáp án ngay, với cảm giác chắc chắn y như khi trả lời "hai cộng hai".
Vì vậy câu hỏi đầu tiên không phải là "làm sao hết thiên kiến", mà là "quyết định này có cần chậm lại không". Ba dấu hiệu nên chậm: số tiền hoặc thời gian lớn so với bạn, khó quay lại nếu sai, và bạn hiếm khi làm việc này. Nếu có từ hai dấu hiệu trở lên, đó là lúc dùng danh sách ở phần dưới. Chậm lại ở đây không có nghĩa là trì hoãn nhiều tuần, chỉ là dành ra một buổi để đi qua các câu hỏi soát trước khi đặt cọc hay ký giấy.
Danh sách soát: thiên kiến nào, câu hỏi nào
Mỗi dòng là một thiên kiến hay gặp, kèm một câu hỏi ngắn để soát. Không cần nhớ tên thiên kiến; chỉ cần đi qua cột giữa.
| Thiên kiến | Câu hỏi soát | Thao tác đi kèm |
|---|---|---|
| Xác nhận | Điều gì sẽ khiến mình đổi ý, và mình đã đi tìm nó chưa? | Hỏi một người hiểu chuyện mà hay nói thẳng |
| Mỏ neo | Con số đầu tiên mình nghe có cơ sở không? | Ghi con số của mình trước khi nghe báo giá |
| Hào quang | Mình đang chấm cao vì bằng chứng hay vì một ấn tượng? | Chấm từng tiêu chí cho mọi phương án |
| Quá tự tin | Việc tương tự người khác thường mất bao lâu, tốn bao nhiêu? | Lấy số của người khác làm điểm xuất phát |
| Đóng khung | Nếu nói theo chiều ngược lại, mình còn thấy vậy không? | Đổi về số tuyệt đối, cùng đơn vị |
| Bầy đàn | Người khác biết gì mà mình chưa biết? | Tìm lý do còn lại khi bỏ yếu tố đám đông |
| Sợ mất mát | Nếu bắt đầu từ con số không, mình chọn gì? | Viết cả cái mất của việc giữ nguyên |
Danh sách này không cần dùng hết cho mọi quyết định. Chọn ba bốn dòng hợp với tình huống là đủ; điều quan trọng là có một danh sách cố định thay vì tự nhớ.
Tưởng tượng thất bại trước: buổi tiền khám nghiệm mười lăm phút
Đây là cách làm được nhiều nhóm áp dụng, Kahneman cũng nhắc tới trong sách. Dùng ngay trước khi chốt, khi mọi người đã nghiêng về một phương án:
- Người chủ trì nói: "Giả sử một năm sau, quyết định này thất bại nặng. Mỗi người viết ra lý do vì sao nó thất bại."
- Mỗi người viết riêng trong năm phút, không bàn với nhau. Viết riêng để ý kiến của người có chức vụ không kéo người khác theo.
- Lần lượt đọc lên, gom các lý do giống nhau. Những lý do nhiều người cùng nêu là rủi ro cần xử lý trước.
- Với mỗi rủi ro chính, quyết định một trong ba: chấp nhận, giảm bớt bằng một việc cụ thể, hoặc xem lại phương án.
- Ghi lại cả danh sách lý do. Sau này nếu có chuyện, đây là bằng chứng nhóm đã tính tới rủi ro, giúp tránh "biết ngay mà".
Lợi ích lớn nhất của cách này là nó biến việc nêu điểm yếu thành nhiệm vụ được giao, không còn là hành động phá đám. Người vốn ngại phản đối cũng có chỗ để nói. Với việc nhà, có thể làm gọn hơn: trước khi chốt mua một món đắt tiền, mỗi người nói một lý do khiến một năm sau cả nhà hối hận vì đã mua. Nếu có lý do nào khiến mọi người cùng gật đầu, đó là thứ cần xử lý trước khi xuống tiền.
Tình huống gia đình ở Đồng Nai: chọn trường cấp ba cho con
Gia đình anh Quang ở Đồng Nai bàn chuyện chọn trường cấp ba cho con gái. Anh nghiêng về một trường tư thục mới vì cơ sở vật chất đẹp, chị nghiêng về trường công gần nhà mà nhiều bạn cùng lớp của con sẽ vào. Cuộc bàn bạc quanh đi quẩn lại giữa "trường đẹp" và "bạn bè đều vào đó".
Hai vợ chồng thử dùng danh sách. Dòng hào quang: trường đẹp có chứng minh dạy tốt không? Anh nhận ra mình chưa hỏi gì về giáo viên. Dòng bầy đàn: các bạn vào trường gần nhà vì đã tìm hiểu, hay vì thấy nhau vào? Chị nhận ra phần lớn chỉ vì gần. Dòng quá tự tin: đi lại tới trường tư mất bao lâu mỗi ngày vào giờ cao điểm? Không ai đã thử.
Họ đặt tiêu chí trước: thời gian đi lại, cách dạy, chi phí, bạn bè, ý muốn của con. Cả nhà mỗi người tự chấm, con gái cũng chấm, rồi mới bàn. Kết quả cuối không quan trọng bằng việc mỗi người hiểu vì sao chọn, và con gái cảm thấy ý mình được tính, không bị quyết định thay.
Ở công ty: những thói quen quy trình làm việc thay cho ý chí
Đặt tiêu chí trước khi xem hồ sơ. Khi chọn nhà cung cấp, nhóm mua hàng ở một công ty tại TP Hồ Chí Minh viết tiêu chí và trọng số trước khi mở báo giá. Cách này chặn hiệu ứng mỏ neo của báo giá đầu và hào quang của bên trình bày đẹp.
Chấm độc lập rồi mới bàn. Mỗi người chấm riêng, gửi cho người tổng hợp, sau đó mới họp. Những chỗ chấm lệch nhau nhiều là chỗ đáng bàn nhất, vì nó cho thấy mọi người đang nhìn vào những thông tin khác nhau.
Luân phiên vai phản biện. Mỗi cuộc họp quyết định có một người được giao nhiệm vụ tìm lý do để phương án thất bại. Vai trò luân phiên giúp không ai bị gắn nhãn "người hay cãi".
Hẹn lại sau một đêm với việc lớn. Quyết định lớn không chốt ngay trong buổi họp đầu tiên. Một đêm đủ để cảm xúc lúc họp lắng xuống và những câu hỏi mới nổi lên. Ai có ý mới thì gửi trước giờ chốt để cả nhóm cùng đọc.
Ghi lại và xem lại. Mỗi quyết định lớn được ghi lý do, mức tự tin và rủi ro đã chấp nhận. Sáu tháng sau xem lại, để nhóm học từ cả quyết định đúng lẫn sai.
Những việc không cần làm
Muốn giảm thiên kiến không có nghĩa là biến mọi quyết định thành một dự án:
- Không cần học thuộc hàng trăm loại thiên kiến. Biết tên nhiều không làm bạn quyết định tốt hơn; một danh sách bảy tám câu dùng đều đặn có ích hơn.
- Không cần dùng danh sách cho việc nhỏ. Mua đồ ăn sáng, chọn đường đi làm cứ để lối nghĩ nhanh lo, nó làm tốt việc đó.
- Không cần chờ đủ thông tin mới quyết. Thông tin không bao giờ đủ; mục tiêu là quyết định hợp lý với những gì có thể biết trong thời gian cho phép. Chờ thêm cũng là một lựa chọn có giá, như mất suất học hay để giá tăng.
- Không cần tự trách khi phát hiện mình vừa mắc thiên kiến. Phát hiện được là dấu hiệu thói quen soát đang hoạt động.
- Không cần biến mọi bữa cơm gia đình thành buổi họp có biên bản. Danh sách chỉ dùng khi đã thống nhất rằng chuyện đang bàn là chuyện lớn; còn lại cứ nói chuyện bình thường, vì sự thoải mái cũng là một phần của quyết định tốt.
Giảm thiên kiến là chuyện thói quen hơn là chuyện thông minh. Người ra quyết định tốt thường không phải người không bao giờ sai, mà là người có quy trình giúp mình sai ít hơn và sửa nhanh hơn.
Tự kiểm sau một thời gian: danh sách có đang giúp không?
Một quy trình chỉ đáng giữ nếu nó cải thiện được gì đó. Sau khoảng ba tháng áp dụng danh sách soát cho các quyết định lớn, hãy ngồi xem lại những ghi chép đã có.
Vài câu để tự kiểm: có quyết định nào bạn đã đổi sau khi đi qua danh sách không? Nếu không có lần nào, có thể bạn đang làm cho có, trả lời các câu hỏi theo hướng ủng hộ lựa chọn đã có sẵn. Có rủi ro nào ghi trong buổi tưởng tượng thất bại mà sau đó xảy ra thật không? Nếu có và bạn đã chuẩn bị, quy trình đang có ích. Những dòng nào trong danh sách bạn luôn bỏ qua? Có thể nó không hợp với loại quyết định bạn hay gặp, hãy thay bằng câu hỏi khác.
Danh sách là của bạn, không phải của ai khác. Mỗi người, mỗi nhà, mỗi nhóm có loại quyết định hay gặp và kiểu lệch hay mắc riêng. Sửa danh sách theo kinh nghiệm của chính mình là cách để nó còn được dùng sau vài tháng, thay vì nằm quên trong một cuốn sổ.
Câu hỏi thường gặp
Có thể loại bỏ hoàn toàn thiên kiến nhận thức không?
Không. Thiên kiến là hệ quả của cách bộ não tiết kiệm sức, ai cũng có. Điều làm được là giảm tác hại bằng những thao tác soát cố định trước các quyết định lớn, như tìm điều khiến mình đổi ý, nhìn vào việc tương tự và chấm tiêu chí riêng.
Hệ thống 1 và Hệ thống 2 là gì?
Đây là cách Daniel Kahneman mô tả hai lối nghĩ trong cuốn Tư duy nhanh và chậm. Hệ thống 1 nhanh, tự động, dùng cho phần lớn việc hằng ngày. Hệ thống 2 chậm, tốn công, dùng khi cần tính toán hay cân nhắc kỹ. Phần lớn thiên kiến đến từ việc để Hệ thống 1 xử lý việc lẽ ra cần Hệ thống 2.
Tiền khám nghiệm là gì và làm thế nào?
Đó là cách tưởng tượng quyết định đã thất bại rồi tìm lý do vì sao, làm trước khi chốt. Mỗi người viết riêng lý do thất bại trong vài phút, sau đó gom lại và xử lý những rủi ro nhiều người cùng nêu. Cách này giúp điểm yếu được nói ra mà không ai bị coi là phá đám.
Khi nào nên dùng danh sách soát quyết định?
Khi quyết định có từ hai dấu hiệu trở lên trong ba dấu hiệu: số tiền hoặc thời gian lớn, khó quay lại nếu sai, và hiếm khi làm. Ví dụ chọn trường cho con, mua nhà, đổi việc, chọn nhà cung cấp lâu dài. Việc nhỏ hằng ngày thì không cần.
Làm sao để cả nhà cùng quyết định mà không cãi nhau?
Thống nhất tiêu chí trước khi bàn phương án, để mỗi người tự chấm riêng rồi mới so, và cho con cái cùng chấm nếu chuyện liên quan tới con. Khi mọi người thấy chỗ mình chấm khác nhau, cuộc bàn chuyển sang tìm hiểu vì sao thay vì ai thắng ai.
Ngủ một đêm trước khi quyết định có tác dụng thật không?
Với những quyết định không gấp, hẹn lại sau một đêm giúp cảm xúc lúc đầu lắng xuống và cho thời gian để những câu hỏi chưa nghĩ tới nổi lên. Nó không thay được việc soát kỹ, nhưng là một bước rẻ và dễ làm.