LapLuan.comLập Luận
Đọc lập luận trong tin tức và quảng cáo

Bài viết quảng cáo trá hình: nhận ra qua khuôn kể "nỗi khổ, phát hiện, giải pháp"

Bài quảng cáo trá hình hay mặc áo chia sẻ cá nhân hoặc bài tư vấn. Khuôn kể bốn nhịp, dấu hiệu trong lập luận, bảng so với bài chia sẻ thật và câu hỏi trước khi tin.

Two Vietnamese friends sharing a pot of tea on a low stool at a sidewalk tea stall in Hai Phong, one listening thoughtfully, seen from the side, late afternoon light

Bài viết quảng cáo trá hình là bài bán hàng được viết như một câu chuyện cá nhân, một bài tư vấn hay một bài tin, mà không nói rõ mình là quảng cáo. Dấu hiệu dễ nhận nhất nằm ở khuôn kể: nỗi khổ kéo dài, thử đủ cách đều thất bại, tình cờ phát hiện một thứ, rồi mọi chuyện được giải quyết, kèm tên sản phẩm hoặc lời mời "ai cần thì nhắn".

Quảng cáo không có gì sai; vấn đề là quảng cáo giấu mình. Khi bạn biết một nội dung là quảng cáo, bạn tự động đọc nó với một chút dè chừng. Bài trá hình lấy mất sự dè chừng đó. Phần dưới tách khuôn kể bốn nhịp, chỉ ra các dấu hiệu nằm trong chính lập luận của bài, so với một bài chia sẻ thật, và đưa ra cách phản hồi khi người quen chuyển tiếp loại bài này.

Khuôn kể bốn nhịp và điều mỗi nhịp đang làm

Phần lớn bài trá hình đi theo bốn nhịp dưới đây. Cột cuối cho thấy về mặt lập luận, mỗi nhịp phục vụ mục đích gì.

NhịpCâu mẫu giả địnhMỗi nhịp đang làm gì
Nỗi khổ"Ba năm nay mình mất ngủ triền miên, sáng dậy như người mất hồn"Tạo đồng cảm, để người đọc đang gặp chuyện tương tự thấy mình trong đó
Thử đủ cách đều thất bại"Mình đã thử thuốc, thử yoga, thử uống sữa ấm, chẳng ăn thua"Loại trước các lựa chọn khác, để giải pháp sắp tới trông như đường duy nhất còn lại
Tình cờ phát hiện"Tình cờ một chị bạn cho dùng thử..."Làm cho việc giới thiệu sản phẩm trông như may mắn, không như bán hàng
Giải pháp và lời mời"Giờ mình ngủ một mạch tới sáng. Ai cần mình chỉ chỗ mua"Kết luận bằng một lời hứa và lối dẫn tới chỗ mua

Nhịp thứ hai là nhịp đáng soi nhất. Bằng cách nói "đã thử đủ cách", bài viết gạt bỏ các giải pháp phổ biến mà không cần chứng minh chúng vô dụng. Đây là một dạng lựa chọn sai: trình bày như thể chỉ còn một lối thoát, trong khi người viết chưa thật sự đánh giá các lối khác. Người đọc thật sự đang mất ngủ sẽ được lợi hơn nhiều khi biết "thử đủ cách" gồm những gì, thử bao lâu, có hỏi bác sĩ không.

Dấu hiệu nằm trong lập luận, không chỉ ở hình thức

Nhiều người nhận ra quảng cáo trá hình nhờ hình thức: ảnh sản phẩm quá đẹp, giọng văn quá trơn. Nhưng hình thức dễ thay đổi. Dấu hiệu bền hơn nằm trong cách bài viết lập luận.

Thứ nhất, không có nhược điểm. Một trải nghiệm thật hiếm khi hoàn hảo: giá hơi cao, mùi khó chịu, mất thời gian mới quen. Bài trá hình thường không có câu nào kiểu "điểm mình chưa ưng là...".

Thứ hai, các lựa chọn khác bị gạt đi chung chung. Bài không so sánh sản phẩm với một lựa chọn cụ thể nào, chỉ nói "mọi cách khác đều không ăn thua".

Thứ ba, mức độ chi tiết lệch. Phần nỗi khổ được kể rất kỹ, còn phần dùng sản phẩm lại sơ sài: không nói dùng bao lâu, liều thế nào, thay đổi diễn ra từ từ ra sao. Người dùng thật thường kể kỹ phần dùng, vì đó là phần họ trải qua gần nhất.

Thứ tư, kết thúc mở đường mua. Bài chia sẻ thật có thể nhắc tên sản phẩm nếu người khác hỏi, nhưng hiếm khi kết bằng lời mời nhắn tin, mã giảm giá hay đường dẫn đặt hàng.

Khi một bài có ba trên bốn dấu hiệu này, khả năng cao bạn đang đọc quảng cáo. Điều đó không có nghĩa sản phẩm dở; nó chỉ có nghĩa bạn nên đọc với cùng mức dè chừng như đọc một tờ rơi.

So bài chia sẻ thật với bài trá hình

Hai bài cùng kể về một chiếc gối chống ngáy, viết giả định, khác nhau ở những chỗ sau.

Khía cạnhBài chia sẻ thật thườngBài trá hình thường
Vì sao viếtTrả lời câu hỏi của người khác, hoặc kể chuyện đời thườngKhông có lý do cụ thể, xuất hiện như tự nhiên
Nhược điểmCó, kể cả nhỏKhông có hoặc chỉ "hơi đắt nhưng đáng"
So sánhSo với một hai món cụ thể đã dùngGạt chung "mọi thứ khác đều vô dụng"
Kết quảCó mức độ: "đỡ hơn", "chồng bảo bớt ngáy"Tuyệt đối: "hết hẳn", "như phép màu"
Chi tiết dùngNhiều: cao bao nhiêu, quen sau mấy đêmÍt, tập trung vào cảm xúc trước và sau
Kết bàiKhông có lời mời mua, hoặc chỉ nói "mua ở chỗ bình thường"Mời nhắn tin, có mã giảm giá, chỗ mua cụ thể

Bảng này dùng được cả khi đọc bài trên mạng xã hội lẫn bài trên trang tin. Nó không đòi bạn biết ai viết hay ai trả tiền; chỉ cần đọc kỹ nội dung.

Ba biến thể khác ngoài bài chia sẻ cá nhân

Bài tư vấn kiểu "chuyên gia trả lời". Bài mở bằng câu hỏi của một độc giả giấu tên, rồi một người được giới thiệu là chuyên gia trả lời dài, kết thúc bằng việc khuyên dùng một loại sản phẩm hoặc một nơi khám cụ thể. Dấu hiệu là phần giải thích chung rất đúng và dễ kiểm, còn phần khuyên dùng lại không đưa lý do so sánh với lựa chọn khác. Câu nên hỏi: nếu bỏ đoạn khuyên dùng đi, bài tư vấn còn đầy đủ không, hay nó được viết chỉ để dẫn tới đoạn đó?

Bài danh sách "năm món nên có". Bài liệt kê vài lựa chọn cho có vẻ khách quan, nhưng một món được tả kỹ gấp đôi, có ảnh đẹp hơn và luôn đứng đầu. Các món còn lại được tả qua loa hoặc kèm nhược điểm. Hãy so độ dài và giọng văn giữa các món; sự lệch thường cho biết món nào là lý do bài tồn tại.

Bài mang hình thức tin. Bài có giọng thông tin, nhắc một "xu hướng mới" hay "nhiều người tìm đến", rồi dần dần chỉ còn nói về một cơ sở hay một sản phẩm. Câu nên hỏi: tin này có nguồn độc lập nào ngoài chính cơ sở được nhắc tới không, có ý kiến nào khác chiều không?

Tình huống: một bài chuyển tiếp ở quán trà đá Hải Phòng

Anh Đức đưa điện thoại cho bạn: "Mày đọc cái này, ông này đau lưng mười năm, uống cái cao này ba tuần khỏi hẳn. Tao định mua cho bố."

Anh Hải đọc rồi nói: "Ừ, đọc thấy ông ấy khổ thật. Mà mày để ý không, mười năm đau lưng mà bài chỉ có đúng một câu 'đi khám nhiều nơi không đỡ'. Ông ấy khám ở đâu, bác sĩ nói bị gì, không thấy kể. Còn đoạn uống cao thì không nói uống thế nào, chỉ có 'ba tuần sau như người khác'. Cuối bài có số tài khoản đặt hàng nữa."

Anh Đức: "Thì người ta chia sẻ cho người cần mua."

Anh Hải: "Có thể. Tao chỉ thấy bài kể kỹ cái khổ mà kể sơ cái chữa. Bố mày đau lưng thì bác sĩ khám bảo nguyên nhân gì? Mày mang cái này hỏi bác sĩ của bố xem có hợp không, chứ đau lưng mỗi người một kiểu."

Anh Hải không cãi rằng bài viết là lừa đảo, vì anh không biết chắc. Anh chỉ ra độ lệch chi tiết giữa phần nỗi khổ và phần giải pháp, rồi đưa câu chuyện trở về trường hợp cụ thể của bố bạn mình. Đó là cách giữ cuộc nói chuyện thân thiện mà vẫn giúp bạn mình chậm lại.

Để ý thêm rằng anh Hải mở đầu bằng việc công nhận nỗi khổ trong bài là thật. Bắt đầu bằng sự đồng cảm giúp người nghe không thấy bị chê là cả tin, nên họ còn sẵn lòng nghe phần tiếp theo.

Câu hỏi trước khi tin hoặc chuyển tiếp một bài "chia sẻ"

Những câu này dùng được cho bài về sức khoẻ, làm đẹp, đồ gia dụng, khoá học, cả dịch vụ:

  • Bài có nói điểm nào chưa ưng không?
  • Các cách "đã thử" là những cách gì, thử bao lâu, có ai chuyên môn hướng dẫn không?
  • Phần dùng sản phẩm có nhiều chi tiết như phần kể khổ không?
  • Kết quả được nói có mức độ hay tuyệt đối?
  • Bài kết thúc bằng lời mời mua, mã giảm giá, chỗ nhắn tin không?
  • Nếu đây là quảng cáo có ghi rõ, mình có tin nó nhiều như bây giờ không?

Câu cuối giúp bạn đo sức nặng thật của bài viết. Nếu câu trả lời là "không, mình sẽ tin ít hơn", thì phần lớn sức thuyết phục đang đến từ việc bài viết trông như chuyện thật của một người thường, không phải từ bằng chứng nó đưa ra.

Trước khi bấm chuyển tiếp cho người thân, nhất là cha mẹ đang có bệnh, hãy dành thêm một phút cho câu hỏi thứ hai. Người đang khổ vì bệnh dễ đọc câu "đã thử đủ cách" như chính hoàn cảnh của mình, và dễ bỏ dở cách đang theo để chuyển sang thứ mới. Một bài chuyển tiếp kèm lời nhắn "con thấy bài này, mình hỏi bác sĩ thử nha" an toàn hơn nhiều so với chuyển tiếp trơn.

Những điều không cần làm

Không cần đoán xem ai đứng sau bài viết hay buộc tội người viết. Đôi khi một người dùng thật cũng kể chuyện theo khuôn bốn nhịp vì đó là cách kể chuyện tự nhiên khi họ quá vui với kết quả. Việc của bạn là đánh giá bài viết như một lập luận, không phải phán xét con người.

Không cần tránh mọi bài có nhắc tên sản phẩm. Nhiều trao đổi hữu ích trên mạng là người dùng nói thật về món mình mua. Chỉ cần bạn đọc với mức dè chừng phù hợp và tìm thêm một nguồn khác trước khi chi tiền đáng kể.

Và không cần chứng minh cho người thân rằng bài họ gửi là quảng cáo. Một câu hỏi như "bài này có nói nhược điểm gì không" thường hiệu quả hơn một tràng giải thích. Người được hỏi tự tìm ra câu trả lời sẽ nhớ lâu hơn người bị bảo là mình đã tin nhầm.

Câu hỏi thường gặp

Quảng cáo trá hình khác quảng cáo thường ở đâu?

Quảng cáo thường cho bạn biết nó là quảng cáo, nên bạn tự đọc với chút dè chừng. Quảng cáo trá hình giấu điều đó, mặc áo chia sẻ cá nhân hoặc bài tư vấn, để lời giới thiệu trông như ý kiến khách quan.

Bài nào kể theo khuôn nỗi khổ và giải pháp cũng là quảng cáo?

Không. Người dùng thật cũng hay kể chuyện theo khuôn này. Khuôn kể chỉ là một dấu hiệu; hãy xem thêm bài có nêu nhược điểm, có chi tiết dùng, có lời mời mua hay không.

Vì sao bài quảng cáo trá hình hay nói đã thử đủ cách?

Câu đó loại các lựa chọn khác mà không cần chứng minh chúng vô dụng, khiến sản phẩm được giới thiệu trông như con đường duy nhất. Đây là một dạng lựa chọn sai trong lập luận.

Người thân hay chuyển tiếp bài loại này, nên nói gì?

Hỏi một câu nhẹ như bài này có nói nhược điểm gì không, hoặc mang hỏi bác sĩ đang khám cho mình xem. Tránh nói họ bị lừa, vì họ thường chuyển tiếp vì lo cho người nhà.

Bài review có ghi được tặng sản phẩm có phải trá hình không?

Không. Khi người viết ghi rõ được tặng hoặc được tài trợ, bạn đã có thông tin để đọc cho đúng mức. Trá hình là khi mối quan hệ đó bị giấu đi.

Có cách nhanh nào để kiểm một bài chia sẻ?

Tự hỏi nếu bài này ghi rõ là quảng cáo thì mình có tin nhiều như bây giờ không. Nếu không, phần lớn sức thuyết phục đến từ vẻ ngoài chuyện thật chứ không từ bằng chứng.

Cần tư vấn cụ thể cho trường hợp của bạn?

Chúng tôi sẽ liên hệ trong vòng 24 giờ.

Đăng ký tư vấn ngay

Bài viết liên quan

Bạn cần hỗ trợ thêm?

Để lại thông tin, chúng tôi sẽ liên hệ trong 24 giờ.

hoặc
Gọi ngay 0926 138 138