LapLuan.comLập Luận
Viết đoạn lập luận cho việc thật

Cách viết đoạn lập luận ngắn cho việc thật: ý chính, lý do, bằng chứng, giới hạn

Mô hình Toulmin nói bằng lời thường để viết đoạn lập luận ngắn trong tin nhắn, thư, đề xuất: ý chính, dữ kiện, lý lẽ nối, mức chắc chắn, ngoại lệ, cách rút gọn ba câu.

Three Vietnamese university students sitting on the floor of a small shared rented room, one holding a blank notepad while the others listen, wide angle, warm evening light

Một đoạn lập luận ngắn cho việc thật cần sáu thứ, dù không phải lúc nào cũng viết đủ: ý chính mình đề nghị, dữ kiện làm chỗ dựa, lý lẽ nối dữ kiện với ý chính, điều làm lý lẽ đó đáng tin, mức độ chắc chắn và những trường hợp ngoại lệ. Đây là cách đọc mô hình lập luận mà Stephen Toulmin đưa ra năm 1958, chuyển sang lời thường.

Bài dành cho người không học lô-gích mà cần viết những đoạn lập luận ngắn mỗi tuần: tin nhắn đề nghị trong nhóm, đoạn lý do trong một lá đơn, ghi chú đề xuất ở chỗ làm. Bạn sẽ có bảng sáu phần với ví dụ chia tiền điện phòng trọ, thứ tự viết, cách soát lý lẽ ngầm, bảng từ chỉ mức chắc chắn và cách rút gọn còn ba câu.

Đoạn lập luận ngắn xuất hiện ở đâu trong đời sống

Hầu hết người lớn viết lập luận nhiều hơn mình nghĩ. Tin nhắn trong nhóm bạn thuê trọ đề nghị đổi cách chia tiền điện. Phần “lý do” trong đơn xin chuyển ca làm. Ghi chú gửi tổ trưởng đề nghị mua thêm một máy in. Tin nhắn cho thầy cô xin cho con nghỉ buổi học thêm để ôn môn khác. Mỗi lần như vậy là một đoạn văn ngắn phải khiến người khác đồng ý làm một điều.

Đặc điểm chung của những đoạn này: ngắn, đọc trên điện thoại, người đọc bận, và không có cơ hội giải thích thêm nếu bị hiểu sai. Vì ngắn, mỗi câu phải gánh một phần việc rõ ràng. Thiếu một phần, người đọc sẽ tự điền vào bằng suy đoán của họ, mà suy đoán thường không có lợi cho người viết.

Mô hình Toulmin hữu ích ở chỗ nó cho bạn một danh sách kiểm tra các phần đó. Toulmin là triết gia người Anh, ông quan sát cách người ta lập luận thật ngoài đời, ví dụ ở tòa án, thay vì theo các phép suy luận hình thức. Bạn không cần nhớ tên gọi học thuật của từng phần. Chỉ cần biết một đoạn lập luận đầy đủ trả lời được sáu câu hỏi, và đoạn yếu thường bỏ trống một hai câu trong số đó.

Ví dụ xuyên suốt bài: ba bạn thuê chung một phòng trọ ở TP Hồ Chí Minh, đang chia đều tiền điện. Bạn Khoa ở phòng ít nhất, lại không dùng máy lạnh, muốn đề nghị đổi cách chia.

Sáu phần của một lập luận, nói bằng lời thường

Cột cuối là câu Khoa có thể viết cho từng phần.

PhầnCâu hỏi nó trả lờiVí dụ trong nhóm phòng trọ
Ý chínhMình đề nghị gì?“Mình đề nghị từ tháng sau chia tiền điện theo đồng hồ riêng cho máy lạnh.”
Dữ kiệnDựa vào đâu?“Ba tháng qua hóa đơn tăng khoảng gấp đôi từ khi lắp máy lạnh, mà mình ngủ ở gác không dùng tới.”
Lý lẽ nốiVì sao dữ kiện dẫn tới ý chính?“Ai dùng thiết bị tốn điện nhiều thì nên trả phần đó.”
Chỗ dựa của lý lẽVì sao lý lẽ đó đáng tin?“Nhiều phòng trọ đã chia theo đồng hồ phụ và chủ nhà cũng lắp được.”
Mức chắc chắnChắc tới đâu?“Mình nghĩ cách này công bằng hơn với cả ba, dù chưa tính kỹ tiền lắp đồng hồ.”
Ngoại lệKhi nào không đúng?“Nếu tiền lắp đồng hồ cao quá so với số chênh mỗi tháng thì mình tính cách khác.”

Đọc liền sáu câu, bạn có một đoạn lập luận đầy đủ mà không câu nào gay gắt. Phần mức chắc chắn và ngoại lệ cho hai bạn còn lại thấy Khoa không ép, mà đang mời cùng tính.

Viết theo thứ tự nào

Thứ tự viết nháp khác với thứ tự trình bày. Viết nháp theo thứ tự dưới đây giúp bạn phát hiện chỗ hổng sớm.

  1. Viết ý chính trước, một câu. Nếu không viết được một câu, bạn chưa rõ mình muốn gì; đừng viết tiếp.
  2. Ghi dữ kiện. Chỉ những thứ người đọc kiểm được hoặc đã biết. Hóa đơn, ngày tháng, số lần.
  3. Viết lý lẽ nối thành một câu “ai … thì nên …”. Đây là bước hay bị bỏ nhất, vì người viết thấy nó hiển nhiên.
  4. Tự hỏi người đọc có chấp nhận lý lẽ đó không. Nếu có thể không, thêm chỗ dựa hoặc đổi lý lẽ.
  5. Thêm mức chắc chắn và một ngoại lệ. Một cụm từ và một câu là đủ.
  6. Sắp lại khi gửi: ý chính, dữ kiện, rồi lý lẽ; mức chắc chắn và ngoại lệ ở cuối.

Khi viết đủ sáu bước rồi, bạn có thể thấy vài câu không cần trình bày ra vì người đọc chắc chắn đồng ý. Bỏ chúng là quyết định có ý thức, khác với việc quên chúng ngay từ đầu. Với Khoa, phần chỗ dựa về các phòng trọ khác có thể chưa cần nói trong tin nhắn đầu tiên; nhưng Khoa đã nghĩ tới nó, nên nếu Tâm hỏi “ở đâu người ta làm vậy”, Khoa trả lời được ngay thay vì lúng túng và làm cả đề nghị trông thiếu chuẩn bị.

Lý lẽ nối: chỗ đoạn văn hay hỏng mà không ai thấy

Dữ kiện thường đúng, ý chính thường rõ, nhưng hai bên không đồng ý với nhau vì mỗi người ngầm dùng một lý lẽ nối khác nhau. Trong phòng trọ, Khoa nghĩ “ai dùng nhiều thì trả nhiều”. Bạn Tâm, người dùng máy lạnh nhiều nhất, có thể nghĩ “ở chung thì chia đều cho đơn giản, đó là thỏa thuận lúc đầu”. Cả hai đều nhìn cùng một hóa đơn. Cãi về hóa đơn sẽ không đi đến đâu, vì chỗ bất đồng nằm ở lý lẽ nối.

Viết lý lẽ nối ra thành chữ giúp hai việc. Thứ nhất, người đọc thấy bạn đang dựa vào nguyên tắc nào và có thể đồng ý hoặc phản đối đúng chỗ. Thứ hai, chính bạn phát hiện ra khi lý lẽ của mình có ngoại lệ. Ví dụ, “ai dùng nhiều thì trả nhiều” áp vào tiền nước cũng hợp lý, nhưng nếu Khoa nấu ăn nhiều nhất thì sẽ phải trả nhiều tiền gas nhất. Khoa cần sẵn sàng với điều đó, nếu không lý lẽ của Khoa sẽ bị dùng ngược lại.

Khi biết người đọc có thể dùng lý lẽ khác, hãy nhắc tới lý lẽ đó và giải thích vì sao bạn đề nghị đổi. “Lúc đầu chia đều là hợp lý vì chưa có máy lạnh; giờ có thiết bị tốn điện riêng nên mình đề nghị tách phần đó.” Câu này tôn trọng thỏa thuận cũ và cho thấy hoàn cảnh đã thay đổi, chứ không nói thỏa thuận cũ sai.

Từ chỉ mức chắc chắn

Phần mức chắc chắn thường chỉ là một cụm từ, nhưng chọn sai cụm từ là đoạn văn hoặc quá hung hăng, hoặc quá yếu ớt.

Cụm từMứcDùng khi
“Chắc chắn”, “luôn luôn”Tuyệt đốiGần như không bao giờ trong chuyện đời thường; dễ bị bác bằng một ngoại lệ
“Theo hóa đơn ba tháng qua thì …”Có căn cứ cụ thểKhi có dữ kiện kiểm được; mức tốt nhất cho đề nghị
“Mình nghĩ”, “theo mình”Ý kiến có cân nhắcKhi đánh giá điều gì công bằng, hợp lý
“Thường thì”, “phần lớn trường hợp”Xu hướngKhi nói về điều hay xảy ra nhưng có ngoại lệ
“Có lẽ”, “chưa chắc nhưng”Giả thuyếtKhi nêu khả năng để mọi người cùng kiểm
“Mình không rành lắm nhưng …” lặp nhiều lầnTự hạ thấpNên tránh; một lần thì được, nhiều lần làm người đọc mất tin

Nguyên tắc chọn: mức chắc chắn trong chữ phải khớp với độ mạnh của dữ kiện. Dữ kiện mạnh mà nói yếu thì phí, dữ kiện yếu mà nói mạnh thì người đọc tinh ý sẽ thấy và nghi ngờ cả phần còn lại.

Ba lỗi khi áp sáu phần vào việc thật

Nhồi đủ sáu phần vào mọi tin nhắn. Mô hình là danh sách để kiểm, không phải khuôn bắt buộc. Một tin nhắn xin đổi ca với đồng nghiệp thân không cần phần chỗ dựa hay mức chắc chắn. Cứ kiểm đủ sáu câu hỏi trong đầu, rồi chỉ viết ra những phần người đọc thật sự cần.

Lấy cảm xúc làm dữ kiện. “Mình thấy bất công” là cảm nhận, không phải dữ kiện. Dữ kiện là điều người khác nhìn vào cũng thấy giống bạn: hóa đơn, ngày giờ, số lần. Cảm nhận có chỗ trong đoạn văn, nhưng đặt ở phần mức chắc chắn hoặc để giải thích vì sao bạn lên tiếng, không đứng thay cho dữ kiện.

Nêu ngoại lệ rồi tự phủ nhận ngay. “Nếu tiền lắp đồng hồ cao quá thì tính cách khác, nhưng chắc không cao đâu” biến phần ngoại lệ thành câu trang trí. Nêu ngoại lệ thì để nó đứng đó thật, và sẵn sàng làm theo nếu ngoại lệ xảy ra. Người đọc nhận ra rất nhanh khi lời chừa đường chỉ là hình thức.

Rút gọn còn ba câu cho tin nhắn

Không phải lúc nào cũng có chỗ cho sáu câu. Với tin nhắn nhóm, giữ ba phần dưới đây, phần còn lại để dành khi có người hỏi.

  • Câu một: ý chính kèm thời điểm. “Mình đề nghị từ tháng 12 tụi mình tách tiền điện máy lạnh ra riêng.”
  • Câu hai: dữ kiện kèm lý lẽ nối. “Từ khi lắp máy lạnh hóa đơn tăng khoảng gấp đôi, mà mình nghĩ ai dùng nhiều thì nên trả phần đó.”
  • Câu ba: ngoại lệ kèm lời mời. “Nếu lắp đồng hồ phụ tốn quá thì mình tính cách khác, mọi người thấy sao?”

Ba câu này giữ được phần cốt lõi của lập luận: điều mình muốn, vì sao, và chừa đường cho người khác. Phần chỗ dựa, ví dụ các phòng trọ khác làm thế nào, để dành cho lúc có người phản đối. Đưa ra lúc đó, nó có sức nặng hơn là nhồi vào từ đầu.

Một điều nên nhớ: đoạn lập luận ngắn tốt không nhằm thắng cuộc tranh luận. Nó nhằm cho người đọc đủ thông tin để đồng ý, hoặc để phản đối đúng chỗ. Cả hai kết quả đều tốt hơn một cuộc cãi nhau mà không ai biết hai bên đang bất đồng ở đâu.

Câu hỏi thường gặp

Có cần biết lô-gích học mới dùng được mô hình Toulmin không?

Không cần. Mô hình này được đưa ra chính là để mô tả cách người ta lập luận ngoài đời. Bạn chỉ cần nhớ sáu câu hỏi: đề nghị gì, dựa vào đâu, vì sao dẫn tới đó, vì sao lý lẽ đáng tin, chắc tới đâu, khi nào không đúng.

Phần nào trong sáu phần quan trọng nhất?

Ý chính và dữ kiện là nền, nhưng lý lẽ nối là phần quyết định có thuyết phục được hay không. Nhiều cuộc bất đồng kéo dài chỉ vì hai bên dùng hai lý lẽ nối khác nhau mà không ai nói ra.

Nêu ngoại lệ có làm đoạn lập luận yếu đi không?

Thường là ngược lại. Ngoại lệ cho thấy bạn đã nghĩ tới các khả năng và không ép người đọc. Người phản đối cũng không thể dùng chính ngoại lệ đó để bác bạn, vì bạn đã nêu trước.

Đoạn lập luận ngắn khác văn nghị luận ở trường thế nào?

Văn nghị luận ở trường được chấm theo yêu cầu đề bài và cấu trúc bài làm. Đoạn lập luận cho việc thật được đánh giá bằng kết quả: người đọc có hiểu và làm theo không. Vì vậy nó ngắn hơn, đi thẳng vào đề nghị và dựa vào dữ kiện của chính việc đó.

Khi người đọc phản đối lý lẽ nối của mình thì làm gì?

Hỏi lý lẽ của họ là gì, rồi tìm điểm chung giữa hai lý lẽ. Trong ví dụ phòng trọ, “chia đều cho đơn giản” và “dùng nhiều trả nhiều” có thể gặp nhau ở cách chia đều phần cơ bản, tách riêng phần thiết bị tốn điện.

Cần tư vấn cụ thể cho trường hợp của bạn?

Chúng tôi sẽ liên hệ trong vòng 24 giờ.

Đăng ký tư vấn ngay

Bài viết liên quan

Bạn cần hỗ trợ thêm?

Để lại thông tin, chúng tôi sẽ liên hệ trong 24 giờ.

hoặc
Gọi ngay 0926 138 138